کاربرد قاعده بینه در احراز اعتبار و اصالت داده‌های هوش مصنوعی در ثبت رسمی املاک

موسوی نیا, سیدعلی; سیاح, رحیم

doi:10.22081/jf.2026.72800.2975

کاربرد قاعده بینه در احراز اعتبار و اصالت داده‌های هوش مصنوعی در ثبت رسمی املاک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشگاه امیرالمؤمنین اهواز، اهواز. ایران

² استادیار گروه معارف اسلامی،دانشگاه صنعت نفت ، اهواز، ایران

10.22081/jf.2026.72800.2975

چکیده

تحول دیجیتالی در حوزه ثبت رسمی املاک، بویژه با ورود فناوری‌های هوش مصنوعی، ضرورت بازنگری در معیارهای احراز اعتبار و اصالت داده‌ها را آشکار ساخته است. یکی از ظرفیت‌های فقهی - حقوقی برای تضمین صحت این داده‌ها، «قاعده بینه» است که هم در نصوص شرعی و هم در قوانین موضوعه دارای جایگاهی قطعی است. پژوهش حاضر در پی ارائه الگویی تلفیقی میان مبانی فقهی، ساختار حقوقی و الزامات فناورانه است. مسئله اصلی، چالش پذیرش و اعتبارسنجی داده‌های تولیدشده توسط سامانه‌های هوشمند در فرآیند ثبت رسمی املاک است که در قوانین موجود تصریح نشده و می‌تواند موجب تزلزل در استحکام اسناد رسمی شود. پرسش محوری پژوهش آن است که چگونه می‌توان شرایط و ارکان قاعده بینه را بر داده‌های دیجیتال حاصل از هوش مصنوعی تطبیق داد تا علاوه بر رعایت موازین فقهی، از منظر حقوقی نیز معتبر شمرده شوند. هدف تحقیق، طراحی چارچوبی سه‌لایه (فقهی–حقوقی– فناورانه) برای اعتبارسنجی داده‌های هوشمند در نظام ثبتی ایران است. روش پژوهش، تحلیلی– توصیفی با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل تطبیقی منابع فقهی، قوانین داخلی و استانداردهای بین‌المللی است. نتایج نشان داد که قاعده بینه با توسعه مفهومی و با رعایت سه شرط صحت منبع، شفافیت فرآیند و قابلیت بازبینی، می‌تواند مبنای پذیرش داده‌های AI در ثبت رسمی املاک قرار گیرد. همچنین، استفاده از فناوری‌هایی مانند بلاکچین، امضاهای دیجیتال پیشرفته و الگوریتم‌های توضیح‌پذیر می‌تواند اطمینان و اعتماد عمومی را نسبت به اسناد هوشمند افزایش دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قواعد فقهی

عنوان مقاله [English]

An Application of the Bayyinah Principle in Establishing the Validity and Authenticity of AI-Generated Data in the Official Registration of Real Estate

نویسندگان [English]

Seyyed Ali Mousavinia ¹
Rahim Sayah ²

¹ . PhD Candidate in Fiqh and Principles of Islamic Law, Amirkabir University of Ahvaz, Ahvaz, Iran

² Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Petroleum University of Technology, Ahvaz, Iran.

چکیده [English]

Digital transformation in the field of official real estate registration, particularly with the introduction of artificial intelligence technologies, has highlighted the need to reconsider the criteria for establishing the validity and authenticity of data. One of the jurisprudential and legal mechanisms available for ensuring the accuracy of such data is the Bayyinah principle, which holds an established position both in Islamic legal texts and in statutory law. This study seeks to develop an integrated model that brings together jurisprudential foundations, the legal framework, and technological requirements. The central problem concerns the acceptance and validation of data generated by intelligent systems in the process of official real estate registration, an issue that is not explicitly addressed in existing legislation and may undermine the reliability of official documents. The main research question is how the conditions and constituent elements of the Bayyinah principle can be applied to digital data generated by artificial intelligence in a manner that satisfies both jurisprudential requirements and legal standards. The objective of the study is to design a three-layer framework—jurisprudential, legal, and technological—for validating intelligent data within Iran’s real estate registration system. The research employs a descriptive-analytical method, drawing on library research and a comparative analysis of jurisprudential sources, domestic legislation, and international standards. The findings indicate that, through conceptual development and subject
to three conditions—source reliability, process transparency, and verifiability—the Bayyinah principle can serve as a basis for accepting AI-generated data in official real estate registration. Furthermore, the use of technologies such as blockchain, advanced digital signatures, and explainable algorithms can enhance public confidence and trust in intelligent official documents.

کلیدواژه‌ها [English]

Validity of Artificial Intelligence
Real Estate Registration
Digital Registration
Bayyinah Principle

مراجع

آذری، محمد؛ کرمی، بهنام. (1400). مدل‌سازی فقهی- حقوقی پذیرش داده‌های دیجیتال در اثبات مالکیت. پژوهشنامه فقه معاصر، 7(1)، صص 175-206.

ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1406ق). إعلام الموقّعین عن ربّ العالمین (ج1). بیروت: دار الجیل.

ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج13). بیروت: دار صادر.

ابراهیمی، سمانه؛ نظری، زهرا. (1401). کاربرد فناوری بلاکچین در امنیت‌سازی سامانه‌های ثبت املاک. فصلنامه مطالعات حقوقی نوین، 5(4)، صص 175-198.

اکبری، زهرا؛ قاسمی، مهدی. (1401). هوش مصنوعی و امنیت داده‌ها در سیستم ثبت اسناد الکترونیکی. فصلنامه امنیت دیجیتال و حریم خصوصی، 2(4)، صص 171-190.

انصاری، مرتضی. (1415ق). المکاسب (ج3). قم: مؤسسه آل‌البیت.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1386). ترمینولوژی حقوق (ج2). تهران: گنج دانش.

جعفری، سیدمهدی؛ رضایی، کامران. (1403). اعتبار داده‌های الکترونیکی در فرآیندهای ثبتی. فصلنامه حقوق دیجیتال، 2(1)، صص 57-82.

حسینی، علی. (1398). حقوق اسناد الکترونیکی. تهران: جنگل.

حسینی، محمد. (1400). اعتبار ادله دیجیتال در نظام حقوقی ایران. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

رضایی، محمد؛ مصلحی، مهدی؛ احمدی، رضا. (1402). چالش‌های حقوقی و فناورانه در پیاده‌سازی فناوری زنجیره بلوکی در نظام‌های ثبت اسناد. مجله پژوهش‌های حقوقی و انتظامی، 10(38)، صص 45-68.

زارعی، محمدعلی. (1394). ادله الکترونیکی در آیین دادرسی مدنی ایران. مجله تحقیقات حقوقی، 72(18)، صص 66-83.

زندی، حسن. (1399). هوش مصنوعی و چالش‌های پذیرش ادله الکترونیکی در نظام دادرسی ایران. فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، 22(4)، صص 88-106.

شریعتی، محمد. (1400). کارکرد اصول فقهی در پذیرش دلایل نوین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

شمس، عبدالله. (1402).آیین دادرسی مدنی (ج3). تهران: انتشارات دراک.

عاملی، زین‌الدین بن علی بن احمد (شهید ثانی). (1413ق). مسالک الأفهام الی تنقیح شرائع الاسلام (ج3). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.

شهیدی، مهدی. (1394). حقوق ثبت. تهران: مجد.

صادقی، مهدی. (1398). اعتبار ادله الکترونیکی در نظام حقوقی ایران با تأکید بر فقه امامیه. مجله پژوهش‌های نوین حقوقی، 2(18)، صص 83-104.

عبداله‌زاده، مهدی. (1399). بررسی چالش‌های حقوقی ثبت الکترونیکی اسناد و املاک در ایران. فصلنامه حقوق فناوری اطلاعات، 3(2). صص 45-68.

کاتوزیان، ناصر. (1390). قواعد عمومی قراردادها، (ج5). تهران: شرکت سهامی انتشار.

کاتوزیان، ناصر. (1397). مقدمه علم حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار.

محقق داماد، سیدمصطفی. (1385). قواعد فقه، حقوق خصوصی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.

محمدی، زهرا. (1402). کاربرد بلاکچین در امنیت داده‌های ثبتی: رویکردی حقوقی– فناورانه. فصلنامه فناوری و حقوق 5(1)، صص 32-56.

مرادی، علی‌اکبر؛ سهرابی، نرگس. (1401). بررسی امکان‌سنجی استفاده از هوش مصنوعی در ثبت رسمی اسناد و املاک ایران. مجله حقوق خصوصی دانشگاه تهران، 20(2)، صص 112-145.

مظفر، محمدرضا. (1413ق) اصول الفقه (ج3). قم: دارالکتب الإسلامیة.

موسوی خمینی، سیدروح‌اله. (1368). تحریرالوسیله (ج2). تهران: انتشارات اسوه.

نجفی، محمدحسن. (1415ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج4). بیروت: دار احیاء التراث العربی.

نراقی، احمدبن محمدمهدی (فاضل نراقی). (1415ق). عوائد الأیام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.