مبانی عقلی فقه رسانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فقه و حقوق امامیه دانشکده فقه و حقوق اسلامی دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی تهران، تهران، ایران

10.22081/jf.2026.72270.2951

چکیده

فقه رسانه با نظارت بر عملکرد رسانه، احکام تکلیفی آن‌را مشخص می‌کند. این احکام با استناد به ادله شرعی، نقلی و عقلی استنباط شده و سبب سوگیری صحیح رسانه در حوزه سیاست‌گذاری و عملکرد رسانه می‌شود.آیات و روایات به‌عنوان منبع اولیه برای رجوع فقیه قلمداد می‌شوند. حکم عقل نیز در مواردی که نص شرعی وجود ندارد می‌تواند راهگشا و مبین حکم تکلیفی باشد. در فقه رسانه با استناد به مبانی مختلف عقلی می‌توان احکام رسانه را بیان نمود. در این تحقیق که به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نرم افزارهای مرتبط فراهم آمده در صدد تبیین و تحلیل مبانی عقلی مرتبط با حوزه رسانه و احکام مستنبط از آنها بوده و یافته‌های تحقیق حاکی از آنست که با استناد به مبانی متعدد عقلی می‌توان در زمینه‌های مختلف به فقه رسانه دست یافت.
بر مبنای عقلی عدالت، لزوم توازن در اطلاع‌رسانی و رعایت حقوق مخاطب و اجتناب از تبعیض یا جانبداری غیرمنصفانه و بر‌مبنای قاعده دفع ضرر محتمل، لزوم انتخاب آگاهانه توسط مخاطب، تحلیل و نقد محتوا، کاهش شیوع اخبار نادرست و شایعات، حفظ اعتماد عمومی و با استناد به مبنای عقلی ضد، لزوم پرهیز از انتشار اخبار متناقض که سردرگمی در فهم مخاطب ایجاد می‌کند و براساس قاعده مقدمه حرام، لزوم اقدامات پیشگیرانه جهت کنترل و هدایت پیام رسانه‌ای در مسیر صحیح خود که موجب حفظ اعتبار رسانه می‌شود و طبق قاعده مقدمه واجب، لزوم رعایت پیش‌نیازهایی که اثرگذاری رسانه را تقویت و تکمیل می‌کند و بر مبنای قاعده اهم ومهم، لزوم تعیین اولویت‌ها در ماموریت‌های رسانه در حوزه‌های مختلف که موجب کسب رضایت عمومی مخاطب می‌شود استنباط می‌شود.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Rational Foundations of Media Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Mehdi Rahbar
Associate Professor, Department of Imamiyyah Fiqh and Law, Faculty of Islamic Fiqh and Law, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Media jurisprudence regulates media performance by determining its legal rulings. These rulings are derived from scriptural, transmitted, and rational evidences, and they guide media orientation in both policy-making and operational practice. Qur’anic verses and prophetic traditions are regarded as primary sources for juristic inference. Rational reasoning (ʿaql) also serves as a guiding tool in cases where no explicit textual evidence exists, helping to clarify legal rulings. In media jurisprudence, various rational foundations can be employed to derive rulings related to media activities. This study, conducted using a descriptive-analytical method and based on library resources and relevant software tools, seeks to explain and analyze rational principles relevant to the media domain and the rulings derived from them. The findings indicate that multiple rational principles can be used to develop media jurisprudence in different areas. Based on the rational principle of justice, it is necessary to ensure balance in information dissemination, respect audience rights, and avoid discrimination or unfair bias. Based on the principle of avoiding probable harm, it is necessary to enable informed audience choice, critical content analysis, reduction of misinformation and rumors, and preservation of public trust. Based on the rational principle of contradiction, it is necessary to avoid contradictory news that leads to confusion in audience understanding. According to the principle of “prohibition as a precursor to prohibition,” preventive measures are required to control and guide media messages toward their proper direction, thereby preserving media credibility. According to the principle of “obligation as a precursor to obligation,” necessary prerequisites must be observed to strengthen and complete media effectiveness. Finally, based on the principle of prioritization, it is necessary to determine priorities in media missions across different domains, thereby enhancing audience satisfaction.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Media Foundations
  • Media Jurisprudence
  • Media Performance
  • Rational Principles
  • Media Rulings
ابن منظور، محمدبن مکرم. (1408ق). لسان العرب (ج11، 13). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
احمدی، زهرا. (1401). رسانه در آیینه فقه. تهران: صبای اندیشه.
استاماتوپولو، السا. (1392). حق‌های فرهنگی در حقوق بین الملل. تهران: خرسندی.
اسلامی نژاد، رقیه. (1398). مصرف کنندگان رسانه‌های ارتباط جمعی و جایگاه حقوقی آنان در ایران، مطالعات حقوق، 5(3)، صص 117-145.
افراسیابی، محمدصادق. (1398). سوادرسانه‌ای از الف تا ی. تهران: سوره مهر.
بجنوردی، سیدحسن. (1382ق). القواعدالفقهیه (ج1). قم: نشردلیل ما.
پورکاظمی، شهلا. (1380). مخاطب شناسی و تولید رادیو تلویزیونی، پژوهشهای ارتباطی، 8(26)، صص 35-39
تانکارد، جیمز؛ سورین، ورنر. (1386). نظریه‌های ارتباطات (مترجم: علیرضادهقان). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جمعی از نویسندگان. (1391). جستارهایی در رسانه (ج1). قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
حر عاملی، محمد بن حسن بن علی. (1409ق). تفصیل وسائل الشیعه إلی التحصیل (ج16). قم: مؤسسه آل البیت^.
حسینی اسفیدواجانی، سیدبشیر. (1391). حقوق مخاطب در برابر رسانه‌های جمعی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق×.
حیدری، سیدعلی نقی. (1412ق). اصول الاستنباط (ج1). قم: انتشارات حوزه علمیه.
‌خامنه‌ای، سیدعلی. (1384).  اح‍ک‍ام ج‍دی‍د: اس‍ت‍ف‍ت‍ائ‍ات‌ م‍ق‍ام‌ م‍ع‍ظم‌ ره‍ب‍ری‌. ت‍ه‍ران‌: انتشارات س‍پ‍اه پ‍اس‍داران‌ ان‍ق‍لاب اس‍لام‍ی‌.
خجسته، حسن. (1380). مخاطب شناسی در رادیو، پژوهشهای ارتباطی، 8(26)، صص 49-66.
خجسته، حسن. (1396). اخلاق حرفه‌ای و کاربردی رسانه‌ها. تهران: نشرسروش.
خراسانی، محمدکاظم. (1409ق). کفایه الاصول. قم: مؤسسه آل البیت^.
خمینی، سیدروح الله. (1386ق). کتاب البیع (ج3). تهران:  مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
دادگران، محمد. (1385). مبانی ارتباطات جمعی. تهران: انتشارات مروارید.
دارابی، علی. (1402).  فقه رسانه و ارتباطات رسانه ای، سیاست پژوهی تحول در علوم انسانی، 1(3)، صص 117-142.
داوری، محسن. (1389). حقوق فرهنگی شهروندان. تهران: دانشگاه امام صادق×.
دبلیو، اریک. (1387). ارتباطات آیینی. تهران: دانشگاه امام صادق×.
ذوعلم، علی. (1386). مهندسی فرهنگ (اصول و فرآیند)، زمانه، 6(58)، صص 29-34.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم. (1412ق). المفردات. بیروت: دارالقلم.
رفیع پور، سیدمحمدمهدی. (1402). درآمدی بر فقه رسانه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
ساروخانی، باقر. (1385). جامعه‌شناسی ارتباطات. تهران: نشراطلاعات.
ساکی، محمدرضا. (1392). حمایت کیفری از حقوق بشر(جرم انگاری و ضمانت اجرا). تهران: میزان.
سبحانی، جعفر. (1382). تهذیب الاصول (ج1). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
سورین، ورنر. (1384). نظریه‌های ارتباطات. تهران:  مؤسسه انتشارات.
شکرخواه، یونس. (1378). خبر. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه.
صدر، سیدمحمدباقر. (1393ق). دروس فی علم الاصول (ج2). قم: نشر نصایح.
طائب، مهدی. (1393).  فقه رسانه. تهران: تسنیم اندیشه.
طجرلو، رضا. (1393). حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بشر. تهران: دادگستر.
طریحی، فخرالدین. (1365ق). مجمع البحرین (ج5). تهران: مکتبه المرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن. (1365ق). تهذیب الاحکام (ج1). تهران: دارالکتب السلامیه.
عاملی، حسن بن زین الدین(صاحب معالم). (1390ق). معالم الدین و ملاذ المجتهدین. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
عراقی، ضیاءالدین. (1417ق). نهایه الافکار (ج1). قم: مؤسسه النشرالاسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم. (1388). فقه و مصلحت. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فیومی، احمدبن محمد. (1403). المصباح المنیر. بیروت: مکتبه العصریه.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی (ج1). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گلی، محمدحسن. (1400). نبایدهای فقهی رسانه، آفاق امنیت، 14(51)، صص 71-37.
لیتل جان، استیفن. (1384). نظریه‌های ارتباطات (مترجم: مرتضی نوربخش). تهران: نشرجنگل.
مجلسی، محمدباقر. (1386ق). بحارالانوار (ج84). تهران: المکتبه الاسلامیه.
محقق سبزواری، محمدباقر. (‌‌بی‌تا). ذخیره المعاد (ج2). قم: مؤسسه آل البیت^.
مختاری مازندرانی، محمد حسین. (1377).  فرهنگ اصطلاحات اصولی (ج1). تهران: ابن سینا.
مراغی، احمدبن مصطفی. (1365ق). تفسیرمراغی (ج1). مصر: مطبعه مصطفی البابی.
مطهری، مرتضی. (1353). عدل الهی. تهران: انتشارات اسلامی.
مطهری، مرتضی. (‌‌بی‌تا). دوره کامل آشنایی با علوم اسلامی (ج2). تهران: دفتر انتشارات اسلامی.
مظفر، محمدرضا. (1286ق). اصول الفقه (ج1). نجف: دارالنعمان.
معتمدنژاد، کاظم. (1385). وسائل ارتباط جمعی (ج1). تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
معین، محمد. (1362). فرهنگ معین. تهران: نشر زرین.
مقدم فر، عطیه. (1400). حکم فقهی تاسیس رسانه، مطالعات فقه و حقوق رسانه، 3(6)، صصر 31-49.
مکارم شیرازی، ناصر. (1370). القواعدالفقهیه (ج1). قم: مدرسه امام علی×.
مکارم‌شیرازی، ناصر. (1385). استفتائات جدید. قم: انتشارات مدرسه امام علی‌بن‌ابیطالب×.
منصوری، خلیل. (1395). فقه رسانه. تهران: همای غدیر.
نایینی، محمدحسین. (1387ق).  فوائد الاصول (ج1). قم: نشر اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1362ق). جواهرالکلام (ج13، 5، 29). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نیکو، مینو. (1381). شناخت مخاطب تلویزیون. تهران: نشرسروش
هاشمی، راضیه سادات. (1396). کیفیت تأثیر قواعد عقلی برمسائل فقهی، رساله دکتری دانشگاه مذاهب اسلامی.
یاوری، مهدیه. (1391). نقش رسانه در آگاهی بخشی سیاسی-اجتماعی. قم: مرکز پژوهشهای صداوسیما.