بازخوانی پنداره «تقلید از شیخ طوسی» در سده‌های پنجم و ششم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم حدیث تطبیقی، دانشکدۀ قرآن و حدیث، دانشگاه المصطفی، قم، ایران

2 عضو هیئت علمی، پژوهشکده علوم و معارف حدیث، پژوهشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

10.22081/jf.2026.72703.2970

چکیده

کاوش در تاریخ فقه، به‌سان دانشی بالنده و همواره در دگرگونی، امری گریزناپذیر است؛ زیرا هیچ شناختی از پیامدهای دگرگون‌ساز زمان و تحولات تاریخی مصون نمی‌ماند. از این‌رو فهم جامع و عمیق فقه، بدون در نظر گرفتن مسیر تکاملی، تحولات بنیادین و چالش‌های تاریخی آن، دریافتی نارسا خواهد بود. در میان ادوار مختلف تاریخ فقه، بازه زمانی پس از شیخ طوسی تا پیش از ابن ادریس حلی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده که مورد توجه و بررسی مورخان و فقه‌پژوهان قرار گرفته است. بسیاری از محققان، این دوره را به‌عنوان دوران "رکود" و ایستایی علمی فقه قلمداد کرده و برخی نیز، عالمان این عصر را فقط مقلد پیشینیان خود دانسته‌اند. پژوهش پیش‌رو، با اتخاذ رویکردی مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از روش توصیفی-انتقادی، به تحلیل و ارزیابی نقادانه این دیدگاه پرداخته است که فقه در دوره‌ای خاص دچار رکود علمی شده و فقیهان آن زمان، از توانایی اجتهاد و نوآوری بی‌بهره بوده‌اند. همچنین، این مطالعه به بررسی پیامدهای برخاسته از این فرضیه، عوامل احتمالی شکل‌گیری این رکود ادعایی، و مصادیق و جلوه‌های تقلید در آن دوران پرداخته است. هدف اساسی این پژوهش، ارائه تفسیری منطقی و سازگار با واقعیات موجود، براساس شواهد و قراین تاریخی پیرامون دوره نام‌برده است تا در پی آن درکی جامع‌تر و دقیق‌تر از وضعیت فقه در آن دوره تاریخی حاصل شود.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Re-examination of the Notion of “Imitation of Shaykh Tusi” in the 5th and 6th Centuries

نویسندگان [English]

  • Seyyed Mohammad Hossein Mirshahvelayati 1
  • Seyyed Mohammad Hassan Hakim 2
1 Department of Comparative Hadith Studies, Faculty of Qur’an and Hadith, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 Faculty Member, Research Institute of Hadith Sciences and Teachings, Research Institute of Qur’an and Hadith, Qom, Iran
چکیده [English]

Studying the history of jurisprudence (fiqh) as a dynamic and constantly evolving discipline is unavoidable, as no understanding remains immune to the transformative effects of time and historical developments. Therefore, a comprehensive and profound understanding of fiqh is incomplete without considering its developmental trajectory, fundamental transformations, and historical challenges. Among the different periods in the history of Islamic jurisprudence, the era between Shaykh Tusi and Ibn Idris Hilli holds particular significance and has attracted considerable attention from historians and jurists. Many scholars have characterized this period as one of stagnation and scientific decline, and some have even described the scholars of this era as mere imitators of their predecessors. The present study, adopting a library-based approach and employing a descriptive-critical method, critically examines this claim that jurisprudence experienced intellectual stagnation during this period and that jurists lacked the capacity for independent reasoning and innovation. Furthermore, this study investigates the consequences of this assumption, the possible factors contributing to the alleged stagnation, and the manifestations and instances of imitation during that era. The primary aim of this research is to present a rational interpretation consistent with historical evidence and indications, in order to achieve a more comprehensive and accurate understanding of the state of jurisprudence in that historical period.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Imitation Period
  • Periodization of Fiqh
  • Era of Stagnation
  • Imitation of Shaykh Tusi

مراجع

آبی، حسن بن ابی‌طالب. (1408ق). کشف الرموز فی شرح المختصر النافع (ج1)‌‌. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
آل طعان، احمد بن صالح. (1419ق). الرسائل الأحمدیة (ج3)‌‌. قم: دار المصطفی لإحیاء التراث.
ابن اثیر، على بن محمد بن محمد. (1385ق). الکامل فی التاریخ (ج9). بیروت: دار صادر، دار بیروت.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم (ج16). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (محقق/ مصحح: احمد فارس صاحب الجوائب، ج3). بیروت- لبنان: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر.
ابویی مهریزی، حسین. (1385). ‌تأثیر شخصیت شیخ طوسی بر آرای فقهای پس از خود، اسلام پژوهی، ش2، صص 63- 79.
اردبیلی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان (تحقیق: جامعه مدرسی حوزه علمیه قم، ج1). قم: جامعه مدرسی حوزه علمیه قم.
استرآبادی، محمدامین بن محمد. (1426ق). الفوائد المدنیة (چاپ دوم). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
اسلامی، رضا. (1394). درآمدی بر فقه اسلامی (چاپ دوم). قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
اشکنانی، محمدحسین. (1430ق). دروس فی اصول الفقه (توضیح الحلقة الثانیة)‌‌. قم: باقیات.
اصفهانی، محمدتقی. (1429ق). هدایة المسترشدین (ج3، چاپ دوم)‌‌. قم: موسسه النشر الاسلامی.
امین، محسن. (1362). أعیان الشیعة (ج9). بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
انصاری، مرتضی. (1441ق). رجال الشیخ الأنصاری (محقق: حسین حلبیان، ج3). کربلاء: العتبة العباسیة المقدسة. قسم شوؤن المعارف الإسلامیة و الإنسانیة.
بابایی، علی اکبر و جمعی از نویسندگان. (1402). تاریخ تفسیر و مفسران (قرن‌های هفتم، هشتم، نهم)‌‌. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بازورث، کلیفوردادموند. (1378). تاریخ غزنویان (مترجم: حسن انوشه، چاپ دوم)‌‌. تهران: امیرکبیر.
بحرانی، یوسف بن احمد. (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة (ج9)‌‌. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
برجی، یعقوب‌علی. (1393). تاریخ علم اصول و فقه در شیعه‌‌. قم: پژوهشگاه بین المللی جامعة المصطفی.
بناری، علی همت، ابن إدریس الحلی. (1425ق). رائد مدرسة النقد فی الفقه الإستدلالی (مترجم: حیدر حبّ الله). بیروت: الغدیر للطباعة و النشر و التوزیع.
بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل. (1415ق). الفوائد الحائریة‌‌. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
پاکتچی، احمد. (1385). مکاتب فقه امامی ایران پس از شیخ طوسی تا پایگیری مکتب حله. تهران: دانشگاه امام صادق×.
تبریزی، راضی. (1362). تحلیل العروة‌‌. قم: بصیرتی.
تستری، محمدتقی. (1364). النجعة فی شرح اللمعة. تهران: مکتبۀ صدوق.
جعفری هرندی، محمد. (1392). مروری بر تاریخ فقه و فقها. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرری.
جناتی، محمدابراهیم. (1374). ادوار فقه و کیفیت بیان آن. تهران: کیهان.
چلونگر، محمدعلی و شاهمرادی، سیدمسعود. (1396). دولت‌های شیعی در تاریخ. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حجت کوه‌کمره‌ای، سیدمحمد. (1409ق). کتاب البیع (مقرر: ابوطالب تجلیل تبریزی، چاپ دوم). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حجت، هادی. (1388). جوامع حدیثی شیعه (چاپ دوم). تهران: دانشکدۀ علوم حدیث.
حلمی، احمد کمال الدین. (1383). دولت سلجوقیان (مترجم: عبدالله ناصری طاهری)‌‌. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
حلی، حسین. (1338). دلیل العروة الوثقی (ج6). نجف اشرف: مطبعة النجف.
حلی، سیدرضی‌الدین بن طاووس. (1370ق). کشف المحجة لثمرة المحجة. نجف اشرف: المطبعة الحیدریة.
حلی، محمد بن ادریس. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (ج1، 2، چاپ دوم)‌‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
خضری، سیداحمدرضا و دیگران. (1386). تاریخ تشیع؛ دولتها، خاندانها و آثار علمی و فرهنگی شیعه (چاپ سوم). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب عاوم انسانی دانشگاه‌ها،.
خفاجی، محمد عبدالمنعم. (1408ق). الأزهر فی ألف عام. بیروت: عالم الکتب.
خواجویی، محمداسماعیل. (1411ق). الرسائل الفقهیة‌‌. قم: دار الکتاب الإسلامی.
خوئی، سیدابوالقاسم. (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی(ج1، 11، 23)‌‌. قم: موسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
ربانی، محمدحسن. (بی‌تا). پیش درآمدی بر تاریخ فقه و اصول. بی‌جا: بی‌نا.
ربانی، محمدحسن . (1395). دانش رجال الحدیث (چاپ دوم). مشهد مقدس: به نشر.
ربانی، محمدحسن . (1439ق). مناهج الفقهاء فی الرجال و دورها فی الفقه (ج2). مشهد مقدس: مجمع البحوث الإسلامیة.
رحمان ستایش، محمدکاظم. (1382). "تقلید"، دانشنامه جهان اسلام (زیرنظر غلامعلی حدادعادل). تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
رضوی، رسول. (1397). تاریخ کلام امامیه (حوزه‌ها و جریان‌های کلامی) (چاپ سوم). قم: موسسه فرهنگی دارالحدیث.
روحانی، محمدحسین. (1391). "تقلید"، دایرة المعارف تشیع. تهران: حکمت.
سبحانی، جعفر. (1387). تاریخ فقه و فقهای امامیه (مترجم: حسن جلالی). تهران: دانشگاه امام صادق×.
سبحانی، جعفر. (1377). تذکرة الأعیان (ج1)‌‌. قم: موسسۀ امام صادق×.
سبزواری، سیدعبدالأعلی. (1413ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام (ج2، چاپ چهارم). قم، ناشر: مؤلف.
شهید اول، محمد بن مکی. (1419ق). ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة (ج1)‌‌. قم: موسسة آل البیت ^.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1394). الرعایة لحال البدایة فی علم الدرایة‌‌. قم: دلیل ما.
صدر، محمدباقر. (1379). معالم الأصول الجدیدة (چاپ دوم)‌‌. قم: گنگرۀ شهید صدر.
ضمیری، محمدرضا. (1393). دانشنامه اصول فقه (ج1)‌‌. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
طارمی‌راد، حسن. (1387). تاریخ فقه و فقها2 (چاپ هفتم). تهران: دانشگاه پیام نور.
طباطبایی، المجاهد سیدمحمد بن علی. (1296ق). مفاتیح الأصول‌‌. قم: مؤسسة آل البیت.
طباطبایی، سیدعلی بن محمد. (1429ق). تراث الشیعة الفقهی و الأصولی (با تلاش: مهدی مهریزی، ج1). قم: المکتبة المختصة بالفقه و الأصول.
طباطبایی، سیدمحمدکاظم. (1390). تاریخ حدیث شیعه (ج2: عصر غیبت)‌‌. قم: موسسه فرهنگی دارالحدیث.
طقوش، محمدسهیل. (1380). دولت ایوبیان (مترجم: عبدالله ناصری طاهری)‌‌. قم: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه.
عاملی، حسن بن زین الدین. (بی‌تا). معالم الدین و ملاذ المجتهدین‌‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عبدی، محمدحسین. (1399). جستاری در ساختارشناسی تبویبی علم اصول در گذار تاریخ‌‌. قم: آفاق حکمت.
عدنان، فرحان. (1429ق). الإجتهاد عند الشیعة الإمامیة و أدواره و أطواره. بیروت: دار السلام.
عزیزی، حسین. (1384). مبانی و تاریخ تحول اجتهاد‌‌. قم: بوستان کتاب.
عظیمی، حبیب الله. (1385). تاریخ فقه و فقها. تهران: اساطیر.
علامه حلی، یوسف بن مطهر. (1412ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب (ج11). مشهد مقدس: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
علم الهدی، سیدمحمدصادق. (1392). سیر تاریخی حجیت خبر واحد در اصول شیعه، پژوهش‌های اصولی، ش17‌‌، ص99 تا 138.
علی‌پور، مهدی. (1382). درآمدی بر تاریخ علم اصول‌‌. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). العین (محقق/ مصحح: مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، ج5، چاپ سوم). قم: نشر هجرت.
فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی. (1418ق). النخبة فی الحکمة العملیة و الأحکام الشرعیة (تقدیم: مهدی الأنصاری القمّی). تهران: مرکز الطباعة والنشر لمنظّمة الإعلام الإسلامی.
فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی. (1380). نقد الأصول الفقهیة. مشهد مقدس: دانشگاه فردوسی مشهد.
قائینی نجفی، علی. (1418ق). علم الأصول؛ تاریخا و تطورا (چاپ دوم). قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏.
قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن. (1430ق). القوانین المحکمة فی الأصول (ج2)‌‌. قم: إحیاء الکتب الإسلامیة.
قمی، عباس. (1368). الکنی و الألقاب (ج2). تهران: مکتبة الصدر.
کاشف الغطاء، علی بن محمدرضا. (1399ق). ادوار علم الفقه و أطواره. بیروت: دار الزهراء 3.
کاظمی شوشتری، اسدالله بن اسماعیل. (بی‌تا). کشف القناع عن وجوه حجیة الإجماع‏. تهران: احمد الشیرازی.
کاظمی شوشتری، اسدالله بن اسماعیل. (1237ق). مقابس الأنوار‌‌. قم: مؤسسة أل البیت^.
کرکی، علی بن الحسین. (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد (ج1، چاپ دوم). قم: موسسة آل البیت^.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. (محقق: على اکبر غفارى و محمد آخوندى، ج1، چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گرجی، ابوالقاسم. (1379). تاریخ فقه و فقها (چاپ سوم). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب عاوم انسانی دانشگاه‌ها.
محقق حلی، جعفر. (1364). المعتبر فی‌شرح المختصر(ج1). قم: ‌موسسه سیدالشهداء.
مدرسی طباطبایی، سیدحسین. (1368). مقدمه‌ای بر فقه شیعه؛ کلیات و کتاب‌شناسی. مشهد مقدس: آستان قدس رضوی؛ بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
مکارم، ناصر. (1424ق). کتاب النکاح (ج1)‌‌. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب×.
موسوی زنجانی، محمد بن ابوالقاسم. (1316ق). التنقید لأحکام التقلید. بی‌جا: بی‌نا
مهریزی، مهدی. (1380). میراث حدیث شیعه (ج2)‌‌. قم: موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
نوری، محمد اسماعیل. (1389). ادوار تحول فقه شیعه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
نیک فکر، حمید. (1400). تاریخ فقه امامیه. تهران: چتر دانش.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1395). کتاب دانشنامه آثار فقهی شیعه از آغاز تا قرن هفتم‌‌. قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت ^.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 03 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 10 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 13 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار