لزوم رعایت ترتیب در اجرای مجازات محارب (نقد و پیشنهاد اصلاح مادۀ 283 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه حقوق و رییس دانشگاه آیت الله الغظمی بروجردی

2 مرکز مطالعات فقهی پزشکی قانونی

3 مدیرگروه فقه و پزشکی قانونی مرکز تحقیقات پزشکی قانونی

چکیده

قانونگذار در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 طی مادۀ 282 مقرر کرده است: «حد محاربه یکی از چهار مجازات ذیل است: الف. اعدام؛ ب. صلب؛ پ. قطع دست راست و پای چپ؛ ت. نفی بلد». سپس در مادۀ ۲۸3 همان قانون، برپایۀ یکی از دو دیدگاه فقهی موجود در این زمینه (دیدگاه تخییر) اعلام کرده است: «انتخاب هریک از امور چهارگانۀ مذکور در مادۀ ۲۸۲ به اختیار قاضی است». قاضی براساس مادۀ ۲۸3 اختیارِ مطلق دارد که هریک از مجازات‌های موجود در مادۀ 282 را در حق محارب انتخاب نماید. باوجود این، وضع مادۀ 283 مبنی بر تفویض اختیار مطلقِ انتخاب مجازات به قاضی علاوه بر اینکه صحیح‌ترین دیدگاه فقهی در این باره نیست، با نقدهای جدی مانند تعارض با فلسفۀ تشریع حدود الهی و رعایت نشدن اصل تناسب جرم با مجازات روبه‌روست؛ همچنین سبب جلوگیری از ایجاد وحدت رویۀ قضایی نیز می‌شود. در مقابلِ «دیدگاه تخییر»، دیدگاه فقهی دیگری با عنوان «دیدگاه ترتیب» موجود است که علاوه بر وجود شاخصِ اصل عدالت‌محوری در دیدگاه ترتیب، هیچ‌یک از نقدهای «دیدگاه تخییر» در آن وجود ندارد. پژوهش پیشِ‌رو، برپایۀ ارزیابی ادله به روش توصیفی‌ ـ‌ تحلیلی، در نهایت، رعایت ترتیب در مجازات را امری لازم می‌داند و از این رهگذر مادۀ 283 را نقد می‌کند و پیشنهاد اصلاح آن را ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Need to Observe the Order for the Execution of Moharebeh Punishment (Review and proposing amendment to Article 283 of the Islamic Penal Code approved in 2013)

نویسندگان [English]

  • sayyid nasrollah mahboubi 1
  • taha zargarian 2
  • Usouf Fateminia 3
1 Assistant Professor of Law Department at Ayatollah Boroujerdi University
2 Legal Medicine Center for Forensic Medicine
3 Islamic jurisprudence , director of the Department of Forensic Medicine and Medical Research Centre legal
چکیده [English]

The legislator in Article 282 of the Islamic Penal Code, which was approved in 2003, has enacted that: "the penalty for Moharebeh (the war against Allah) is one of the four following punishments". a. Execution b. crucifixion c. the cutting of the right hand and the left foot d. exile from the land. Then, in Article 283 of the same law, according to one of the two jurisprudential perspectives (Takheer view; which is the freedom to choose one punishment over others) in this view has stated: "The choice in each of the four aforementioned cases in Article 282 is at the discretion of the judge". The judge, in accordance with Article 283, has the absolute power to choose any of the punishments provided in Article 282 for the Mohareb. the legislation of article 283 based on the delegation of absolute power for choosing the punishment to the judge, not only is not the most acceptable jurisprudential view in this regard, but also It has faced serious criticisms such as having conflict with philosophy of legislation for divine punishments and not observing the principle " the proportionality of crime and punishment". It also prevents the unification of the judicial precedent. In contrast to the " Takheer view ", there is another jurisprudential view, called "Tartib (choosing one of the punishments in order)", which, not only it has an index of "the principle of perceived justice in the order view", but it does not have the criticisms in the " Takheer view ". Finally, the current paper calls it necessary to observe the order in punishment, based on the descriptive-analytic method of evaluating reasons and, therefore, it criticizes Article 283 and proposes to amend it.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mohareb
  • punishment
  • explanation
  • Article 283 of the Islamic Penal Code
* قرآن کریم.

1. ابن‌ادریس حلّی (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

2. ابن‌براج طرابلسی (1406ق)، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

3. ابن‌جنید اسکافی (1416ق)، مجموعة فتاوی ابن جنید، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

4. ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد (بی‌تا)، المغنی، ریاض، مکتبة الریاض الحدیثیة.

5. آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۳۶۴ـ۱۳۶۷)، کفایة الأصول، تهران، چاپ افست.

6. اردبیلی، احمدبن‌محمد (بی‌تا)، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة.

7. بهنسی، احمد فتحی (1381ق)، الجرائم فی الفقه الإسلامی، بی‌جا، الشرکة العربیة للطباعة و النشر.

8. الجزیری، عبدالرحمن (1424ق)، الفقه علی المذاهب الأربعة، بیروت، دار الکتب العلمیة.

9. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (1410ق)، الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین.

10. حر عاملی (محمد‌بن‌حسن) (1409ق)، وسائل الشیعة، قم، مؤسسۀ آل البیت:.

11. خمینی (امام)، سیدروح‌اللّه موسوی (بی‌تا)، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسۀ مطبوعات دارالعلم.

12. خوئی، سیدابوالقاسم موسوی (1422ق)، مبانی تکملة المنهاج، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.

13. _________________ (بی‌تا)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال، عراق، مؤسسة الخوئی الإسلامیة.

14. راوندی، قطب‌الدین (1405ق)، فقه القرآن، قم، انتشارات کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی1.

15. زحیلی، وهبه مصطفی (۱۴۱۸ق)، أصول الفقه الإسلامی، دمشق، دار الفکر.

16. زنجانی، سیدموسی شبیری (1419ق)، کتاب نکاح، قم، مؤسسه پژوهشی رای‌‌پرداز.

17. سبحانی، جعفر (1376)، الموجز فی أصول الفقه، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.

18. شهید اول (محمد‌بن‌مکی عاملی) (1410ق)، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت، دار التراث ـ الدار الإسلامیة.

19. شهید ثانی (زین‌الدین‌بن‌علی عاملی) (1410ق)، الروضة البهیة، قم، کتاب‌فروشی داوری.

20. _____________________ (1416ق)، تمهید القواعد الأصولیة و العربیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.

21. شیخ صدوق (ابوجعفر محمد‌بن‌علی قمّی) (1415ق)، المقنع، قم، مؤسسۀ امام هادی7.

22. شیخ طوسی (ابوجعفر) (۱۳۷۶)، تهذیب الأحکام، تهران، چاپ علی‌اکبر غفاری.

23. _____________ (1407ق)، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

24. _____________ (1427ق)، رجال الشیخ الطوسی ـ الأبواب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.

25. _____________ (۱۴۱۷ق)، عدّة الأصول، قم، ستاره.

26. شیخ مفید (محمدبن‌محمد‌بن‌نَعمان) (1413ق)، المقنعة، قم، کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید;.

27. صابونی، محمدعلی (1981م)، روائع البیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

28. صاحب جواهر (محمدحسن نجفی) (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

29. طباطبائی، محمدحسین (بی‌تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان.

30. علامه حلّی (حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهّر) (1381ق)، رجال العلامة ـ خلاصة الأقوال، نجف اشرف، منشورات المطبعة الحیدریة.

31. عوده، عبدالقادر (بی‌تا)، التشریع الجنائی الإسلامی مقارناً بالقانون الوضعی، قاهره، دار التراث.

32. فاضل مقداد (مقداد‌بن‌عبداللّه حلی) (1425ق)، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی.

33. فخرالمحققین (محمد‌بن‌حسن حلّی) (1387ق)، إیضاح الفوائد، قم، اسماعیلیان.

34. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد (1410ق)، کتاب العین، قم، هجرت.

35. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1407ق)، الکافی (ط ـ الإسلامیة)، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

36. گلپایگانی، سیدمحمدرضا موسوی (1412ق)، الدر المنضود فی أحکام الحدود، قم، دار القرآن الکریم.

37. مجلسی دوم (علامه محمدباقر مجلسی) (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول:، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

38. محقق حلّی (جعفربن‌حسن) (1408ق)، شرائع الإسلام، قم، اسماعیلیان.

39. مظفر، محمدرضا (۱۴۰۳ق)، أصول الفقه، بیروت، مکتب الأعلام الإسلامی.

40. موسوی خوانساری، احمد (1355)، جامع المدارک، تهران، مکتبة الصدوق.

41. موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم (1427ق)، فقه الحدود و التعزیرات، قم، مؤسسة النشر لجامعة المفید;.

42. میرزای قمی، ابوالقاسم (۱۳۱۹)، القوانین المحکمة، بی‌جا، چاپ احمد مؤیدالعلماء.

43. نجاشی، ابوالحسن (1407ق)، رجال النجاشی ـ فهرست أسماء مصنفی الشیعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.