ماهیّت قراردادی هدنه(آتش‌بس) و تأثیر آن بر إعطای اقامت در بلاد اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.

2 استادیار، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران

10.22081/jf.2026.71403.2916

چکیده

یکی از قراردادهایی که در پی مخاصمات مسلّحانه از طرف حاکم اسلامی‌ با کفار منعقد می‌شود، قرارداد هُدنه (آتش‌بس) است. گرچه اندیشمندان و محققان اسلامی به چیستی این قرارداد و مسائل پیرامون آن توجه داده‌اند؛ اما تا‌کنون به الگوی قراردادی مبتنی بر چارچوب‌های حاکم بر قراردادهای مرسوم فقهی و حقوقی پرداخته نشده است. رفع این خلاء از آن‌رو ضروری است که با تطبیق هدنه بر قالب قراردادهای فقهی رایج، شاکله ماهوی این نهاد به شکلی ضابطه‌مند نمایان خواهد شد. علاوه بر این، در چنین وضعیتی، إعطای حق اقامت به کافر معاهَد به‌مثابه یکی از مهمترین پیامد‌های حقوقی این قرارداد، می‌‌باشد. از این‌رو، در این نوشتار پس از گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای و اتخاذ رویکرد توصیفی و تحلیلی در ارزیابی داده‌ها، یک الگویی قراردادی برای هدنه ارائه شده است که در ضمن آن طرفین قرارداد، شرایط و موارد فسخ آن تشریح شده و سپس تأثیر آن بر إعطای حق اقامت کافر معاهد تبیین شده است.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Contractual Nature of Hudnah (Ceasefire) and Its Impact on Granting Residence in Islamic Lands

نویسندگان [English]

  • Mohammad Jafar Sadeghpour 1
  • Mahdi Moazami Goodarzi 2
1 Assistant Professor, Department of Fiqh and Law, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
2 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Ayatollah Boroujerdi University, Boroujerdi, Iran
چکیده [English]

One of the contracts concluded by the Islamic ruler with non-Muslims in the aftermath of armed conflicts is the contract of hudnah (ceasefire). Although Islamic scholars and researchers have paid attention to the nature of this contract and the issues surrounding it, no study has thus far examined it through a contractual model based on the governing frameworks of customary jurisprudential and legal contracts. Addressing this gap is necessary because, by aligning hudnah with established forms of jurisprudential contracts, the essential structure and legal nature of this institution can be systematically clarified. Moreover, in such a framework, the granting of the right of residence to a treaty-bound non-Muslim (kafir mu‘ahad), as one of the most significant legal consequences of this contract, becomes particularly salient. Accordingly, this study—after collecting data from library sources and adopting a descriptive–analytical approach to their evaluation—proposes a contractual model for hudnah. Within this model, the parties to the contract, its conditions, and the grounds for its termination are explained, and subsequently its effect on granting the right of residence to a treaty-bound non-Muslim is elucidated.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hudnah contract
  • right of residence
  • treaty-bound non-Muslim
  • right of settlement
  • granting residence

مراجع

* قرآن کریم.
ابن فارس، ابوالحسین‌. (1404ق). معجم مقاییس الغة (ج6). قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن قدامه، عبدالله بن احمد‌. (بی‌تا‌). المغنی فی فقه امام السنه (ج8‌). ‌بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن منظور، محمد بن مکرم‌. (1414‌ق). لسان العرب (ج13، چاپ سوم). ‌بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر.
اردبیلی (محقق)، احمد بن محمد‌. (1413‌ق). مجمع الفائده و البرهان (ج7). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
انصاری، شیخ مرتضی‌. (1428‌ق). المکاسب (ج3، چاپ نهم). قم: الناشر مجمع الفکر الاسلامی.
باث، میشل و همکاران‌. (1387‌). حقوق بشر دوستانه در مخاصمات مسلحانه (مترجم: سیدقاسم زمانی و همکاران). تهران: انتشارات شهر دانش.
بحرالعلوم محمد بن محمدتقی‌. (1403). بلغة الفقیه (ج1‌، چاپ چهارم). تهران: منشورات مکتبة الصادق.
بحرانی، شیخ یوسف‌. (1405‌ق). حدائق الناضره فی أحکام عترة الطاهره (ج12). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
جوهری، اسماعیل‌بن حماد‌. (1410‌ق). المعجم الصحاح (ج6‌). ‌بیروت: دارالعلم.
حلّى (محقق)، نجم الدین، جعفر بن حسن. (1408‌ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام (ج1‌، چاپ دوم). تهران: موسسه اسماعلیان.
حلّى (محقق)، نجم الدین، جعفر بن حسن. (1418‌ق). مختصر النافع فی الفقه الامامیه (چاپ ششم). قم: موسسه مطبوعة الدینیه.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1410ق). ارشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1411‌ق). تبصرة المتعلمین فی الاحکام الدین. تهران: موسسه چاپ و نشر.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1412‌ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب (ج15‌). مشهد: مجمع البحوث الاسلامی.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1413‌ق). قواعد الاحکام (ج1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1414‌ق). تذکرة الفقهاء (ج9‌). قم: موسسه آل البیت^.
حلی(علامه حلی‌)، حسن بن یوسف بن مطهر‌. (1420‌ق). تحریرالاحکام (ج2). قم: موسسه امام صادق×.
حمید‌الله، محمد‌. (1380‌). سلوک بین‌المللی دولت اسلامی (مترجم سیدمصطفی محقق داماد). مرکز نشر علوم اسلامی.
خامنه‌‌ای، سیدعلی‌. (1418ق). قرارداد ترک مخاصمه و آتش بس. قم: دائرة المعارف الاسلامیه.
خراسانی، محمد کاظم‌. (1429‌ق). کفایة الاصول (ج1‌، چاپ پنجم). قم: موسسه النشر الاسلامی.
خویی، سیدابوالقاسم‌. (1410‌ق). منهاج الصالحین (ج1‌، چاپ بیست و هشتم). قم: نشر مدینة العلم.
راوندی، سعید بن عبدالله‌. (1405ق). فقه القرآن (ج1‌، چاپ دوم). قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
روحانی، سیدصادق حسینی‌. (1412ق). فقه الصادق× (ج13). قم: دار الکتاب.
زمخشری، محمود بن عمر‌. (1417ق). الفائق فی غریب الحدیث. ‌بیروت: دار الکتب العلمیه.
سبزواری، محمدباقر‌. (1423ق). کفایة الاحکام (ج1). قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید اول، محمد بن مکی‌. (1410‌ق). لمعة الدمشقیة فی فقه الامامیه. ‌بیروت: دارالتراث الاسلامیه.
شهید اول، محمد بن مکی‌. (1412‌ق). البیان. قم: ناشر محقق.
شهید اول، محمد بن مکی‌. (1414‌ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد (ج1‌). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید اول، محمد بن مکی‌. (1417‌ق). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه(ج2‌، چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1413‌ق). مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام (ج3). قم: موسسة المعارف الاسلامیة.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1414‌ق). حاشیة الإرشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1419‌ق). فوائد القواعد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1422‌ق). حاشیة للشرایع. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
صاحب بن عباد اسماعیل بن عباد. (1414ق). المحیط فی الغة (ج3). ‌بیروت: عالم الکتاب.
طباطبایی، سیدعلی‌. (1418‌ق). ریاض المسائل (ج8). قم: موسسه آل البیت^.
طریحی، فخرالدین‌. (1416ق). مجمع البحرین (ج6‌، چاپ سوم). قم: کتابفروشی مرتضوی.
طوسی ابو جعفر، محمد بن حسن‌. (1387‌). المبسوط فی فقه الامامیه (ج2‌، چاپ سوم). قم: ناشر، المکتبة المرتضویه.
عاملی، محمد بن علی موسوی‌. (1411ق). مدارک الأحکام فی شرح مختصر النافع (ج5). قم: موسسه آل البیت^.
عراقی، آقا ضیاء الدین‌. (1414ق). شرح تبصرة المتعلمین (ج4). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عمیدی، سیدعمید الدین محمد‌. (1416‌ق). کنز الفوائد فی حل المشکلات القواعد (ج1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل آبی، حسن بن ابی طالب‌. (1417‌ق). کنز الرموز فی شرح مختصر النافع (ج1‌، چاپ سوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری‌. (بی‌تا‌). کنز العرفان فی فقه القرآن (مترجم: عبد الرحیم عقیقی بخشایشی، ج1). قم: انتشارات قدس.
فاضل هندی، محمد بن حسن‌. (1416ق). کشف اللثام والإبهام عن قواعد الاحکام (ج10). قم: دفتر انتشارات تبلیغات اسلامی.
فخر المحققین، ابی طالب محمد بن حسن‌. (1387‌). ایضاح الفوائد فی شرح القواعد(ج1). قم: موسسه اسماعیلیان.
فراهیدی، خلیل بن احمد‌. (1410ق). کتاب العین (ج4، 7‌، چاپ دوم). قم: نشر هجرت.
فیومی، احمد بن محمد مقری‌. (بی‌تا‌). مصباح المنیر (ج2). قم: منشورات دار الرضی.
کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکی‌. (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه (ج4). انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
کرکی، علی بن حسین‌. (1414‌ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد (ج3‌، چاپ دوم) قم: موسسه آل البیت^.
مجلسی دوم، محمدباقر بن محمد تقی. (1404ق). مرآة العقول فی شرح اخبار الرسول (ج25‌، چاپ دوم). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
محقق داماد، سیدمصطفی‌. (1393). حقوق بین‌الملل اسلامی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق داماد، سیدمصطفی‌. (1406ق). قواعد فقهیه (چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی‌.
منتظری، حسین علی ‌. (1409ق). مبانی فقهی حکومت اسلامی (مترجمین: شکوری، صلواتی، ج5‌). قم: موسسه کیهان.
مومن، محمد‌. (1425‌ق). ولایة الالهیة الاسلامیه أو حکومة الاسلامیه(ج1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن‌. (1404‌ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج21، چاپ هفتم). بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
یزدی، سیدمحمدکاظم‌. (1415ق). سوال و جواب. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
یزدی، سیدمحمدکاظم‌. (1419ق). عروة الوثقی (ج4). قم: دفتر انتشارات اسلامی.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 07 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 05 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار