تحلیل فقهی – حقوقی ضرورت اعلام عیوب مبیع توسط بایع؛ از رخصت تا عزیمت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه رضوی، مشهد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا دانشگاه رضوی، مشهد، ایران

3 استادیار حقوق، واحد دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

4 استادیار حقوق، گروه حقوق دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

10.22081/jf.2026.70858.2881

چکیده

از جمله مسائل مورد اختلاف در فقه این است که اگر بایع نسبت به عیوب مبیع علم و آگاهی داشته باشد، آیا موظف به اعلام و شفاف‌سازی آن به مشتری است؟ فقهای امامیه رویکردهای مختلفی مانند وجوب اعلام و عدم وجوب آن را با لحاظ شرایطی بیان کرده‌اند. به‌نظر فقهای اهل سنت نیز اعلام عیوب کالا برای فروشنده امری لازم و ضروری است، اما اینکه در مورد چه عیوبی و در کجا این ضرورت به حد وجوب می‌رسد بین آنها اختلاف نظر وجود دارد. در قانون مدنی، بر وجوب اعلام عیب در مبیع، تأکید شده است مگر در جایی که فروشنده، خود در برابر عیوب کالا تبرئه کرده باشد. ضرورت پژوهش حاضر با عنایت به اهمیت وجود اعتماد متقابل، تضمین امنیت اقتصادی قراردادها، کاهش خطرات سرمایه‌گذاری در خرید محصولات، بویژه در تجارت الکترونیک قابل توجیه می‌باشد. براساس یافته‌های پژوهش حاضر، که مبتنی بر روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای سامان یافته است، رویکرد ضرورت اعلام عیوب خفی و مسئولیت بایع ترجیح پیدا می‌کند، حتی اگر فروشنده خود را در برابر اعلام عیوب مبیع تبرئه کرده باشد. این نگاه را می‌توان با تکیه بر دلایلی مانند اقتضای عدالت معاوضی، مبانی فقه مقاصدی مانند اقتضای عدالت و امنیت اقتصادی قراردادی، سیره عقلا، اقتضای اصل سلامت در قرارداد، احتراز از بروز تدلیس، تکیه بر مبنای تشریع خیار عیب، احتراز از چالش‌های شروط غیرمنصفانه مربوط به قراردادهای کالای مصرفی و هم‌گامی با هدف علم حقوق که حفظ استحکام قرارداد و نظم و امنیت قراردادی در اجتماع است تقویت کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential–Legal Analysis of the Necessity of Disclosing Defects in the Sold Goods by the Seller: From Permission to Obligation

نویسندگان [English]

  • Ommolbanin Moqtadaei 1
  • Mahdieh Najafpour 2
  • Rasoul Maqsoudpour 3
  • Farhad Rouhani 4
1 . Ph.D. Student in Private Law, Razavi University, Mashhad, Iran
2 Master’s Student in Criminal Law, Razavi University, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor of Law, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
4 Assistant Professor of Law, Department of Law, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

One of the disputed issues in Islamic jurisprudence concerns whether a seller who has knowledge of defects in the sold goods is obliged to disclose and clarify them to the buyer. Imamiya jurists have adopted different approaches, such as the obligation or non-obligation of disclosure, subject to certain conditions. Sunni jurists likewise generally consider the disclosure of defects in goods to be necessary for the seller; however, they differ as to which types of defects are included and at what point this necessity reaches the level of obligation. In Iranian civil law, emphasis is placed on the obligation to disclose defects in the subject matter of sale, except in cases where the seller has exempted himself from liability for defects. The necessity of the present study is justified in light of the importance of mutual trust, ensuring the economic security of contracts, and reducing investment risks in the purchase of products—particularly in the context of electronic commerce. Based on the findings of this research, which is organized using a descriptive–analytical method and relies on library sources, the approach favoring the necessity of disclosing even minor (latent) defects and affirming the seller’s responsibility is preferred, even where the seller has exempted himself from liability for disclosing defects in the sold goods. This perspective can be reinforced by relying on considerations such as the requirements of commutative justice, jurisprudential foundations of purposive (maqasidi) fiqh—such as the demands of justice and contractual economic security—the rational practice (sirah al-‘uqala’), the implication of the principle of soundness in contracts, the avoidance of fraud (tadlis), reliance on the legislative basis of the option of defect (khiyar al-‘ayb), the avoidance of challenges arising from unfair terms in consumer goods contracts, and alignment with the objective of legal science, namely the preservation of contractual stability and contractual order and security in society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Defects in the sold goods
  • commutative justice
  • disclosure of defects
  • minor (latent) defects

مراجع

ابن حزم، ابومحمد على بن احمد بن سعید. (بی‌تا). المحلى بالآثار. بیروت: دار الجیل.
ابن قدامه المقدسی، أبو محمد موفق الدین. (1388 ق). المغنی. مکتبة القاهرة.
ابن منظور، ابو الفضل، جمال الدین، محمد بن مکرم‌. (1414 ق‌). لسان العرب‌ (چاپ سوم‌). بیروت- لبنان‌: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع- دار صادر‌.
ابن رشد، أبوالولید محمد بن أحمد بن رشد القرطبی. (1408ق). البیان والتحصیل والشرح والتوجیه والتعلیل لمسائل المستخرجة. (چاپ دوم). بیروت – لبنان: دار الغرب الإسلامی.
امامی، سیّدحسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری (شیخ)، مرتضی. (1415ق). المکاسب. قم: دار الذخایر.
انصاری (شیخ)، مرتضی. (1410ق). کتاب المکاسب(المحشّى) (چاپ سوم‌). قم: مؤسسه مطبوعاتى دار الکتاب‌.
انصاری (شیخ)، مرتضی. (1415ق). کتاب المکاسب (للشیخ الأنصاری، ط – الحدیثة). قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
باقری، زهره. (1395). شرط تبّری بایع و مشتری از عیوب در معاملات، دولتی، وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری، دانشگاه یاسوج، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
بُجَیْرَمِیّ المصری الشافعی. (1369ق). حاشیة البجیرمی على شرح المنهج = التجرید لنفع العبید. مطبعة الحلبی.
جمل، سلیمان بن عمر. (بی‌تا). فتوحات الوهاب بتوضیح شرح منهج الطلاب المعروف بحاشیة الجمل. قم: دار الفکر.
حلّی، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد. (1414ق). السرائر. تهران: دارالکتب العلمیة.
حلّى، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلّى، (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. (1414ق). تذکرة الفقهاء (چاپ دوم). (ط - الحدیثة). قم: مؤسسه آل‌البیت^.
حلّى، (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. (بی‌تا). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. مؤسسه آل البیت^.
حلّى (علامه)، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
حلّى (محقق)، نجم الدین، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّى (محقق)، نجم الدین، جعفر بن حسن. (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة(چاپ ششم). قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
خمینی، سیدروح الله. (1379). البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
خوانسارى، محمد امامى. (بی‌تا). الحاشیة الثانیة على المکاسب (للخوانساری)(چاپ اول). بی‌جا: بی‌نا.
خوئی، السید أبوالقاسم. (1368). مصباح الفقاهة. قم: مکتبة الداوری.
دسوقی، محمد بن أحمد. (بی‌تا). حاشیة الدسوقی على الشرح الکبیر. قم: دار الفکر.
دعاگویی، محمدمصطفی. (1393). شروع تحمیلی در قراردادهای صنعت خودرو، مبانی فقهی حقوق اسلامی، پژوهش نامه فقه و حقوق اسلامی، 7(14)، صص 65-89.
ذهنى تهرانى، سیدمحمدجواد. (1369). تشریح المطالب. قم: حاذق.
رعینی، الحطاب. (1412 ق). مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل(چاپ سوم). قم: دارالفکر.
ره‌پیک، سیامک، صحرایی موانه، نادر . (1398). ساماندهی نظریه عدالت قراردادی در حقوق فرانسه، انگلیس، فقه و حقوق ایران، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، 6(12)، صص 225 تا 227.
زرگوش نسب، عبدالجبار. (1396). تبری از عیوب مبیع در فقه اسلامی و حقوق مدنی ایران، نشریه فقه مقارن، 5(10)، صص 131-150.
سبحانى، جعفر. (1414 ‍ق). المختار فی أحکام الخیار (چاپ اول). قم: مؤسسه امام صادق×.
شمس اللهی، محسن. (مهر1399). نظریه همبستگی ‌قراردادی، مجله حقوق خصوصی، دوره 17، شماره 2، صص 578-579.
شهید اول، ابوعبدالله شمس‌الدین. (1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
شهیدی، مهدی. (1388). حقوق مدنی 6، عقود معیّن (چاپ دهم). تهران: انتشارات مجد.
شیرازى، سیدمحمد حسینى. (1385ق). إیصال الطالب إلى المکاسب (چاپ اول). تهران: منشورات اعلمى.
صیمری البحرانی، الشیخ مفلح. (1408ق). تلخیص الخلاف و خلاصة الاختلاف- منتخب الخلاف. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. (1387ق). حاشیه المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان،
طباطبایی، سیدعلی. (1404ق). ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل البیت^.
طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط. قم: المکتبه المرتضویه.
طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا). لخلاف. قم: موسسه نشر اسلامی.
طوسى، محمد بن حسن. (1387 ق) المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عاملى، سیدجواد بن محمد حسینى. (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة (ط - الحدیثة). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
عاملى، (شهید ثانى)، زین الدین بن على. (1419ق/ الف). فوائد القواعد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه.
عاملى (شهید ثانى)، زین الدین بن على. (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عاملى (شهید ثانى)، زین الدین بن على. (1422ق). حاشیة شرائع الإسلام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه.
غروی إصفهانی، محمد حسین. (1419ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: دار المصطفى| لإحیاء التراث.
قمّى، سیدتقى طباطبایى. (1413ق). عمدة المطالب فی التعلیق على المکاسب. قم: کتابفروشى محلاتى.
قمّى، سید صادق حسینى روحانى. (1412ق). فقه الصادق×. قم: دار الکتاب - مدرسه امام صادق×.
کاتوزیان، ناصر. (1387). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کرکى (محقق ثانى)، على بن حسین. (1413ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت^.
کیائى، عبد الله‌. (1387). قانون مدنى و فتاواى امام خمینى (چاپ دوم). تهران: انتشارات سمت.
مامقانى، ملا عبد اللّه بن محمدحسن. (1350ق). نهایة المقال فی تکملة غایة الآمال. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة
مجموعة من المؤلفین. (1427ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیه (الطبعة الثانیة). طبع الوزارة.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1380). قواعد فقه. قم: انتشارات اسلامی.
محمدی نیا، امید؛ رضایی‌راد، غلامرضا. (مهر1397). راهکارهای ایجاد تعادل قراردادی، مجله تحقیقات حقوقی بین‌المللی، 11(41) . صص 347 – 372.
مقدس اردبیلی، احمد. (1414ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
نجفى( صاحب الجواهر)، محمدحسن‌. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام ‌(چاپ هفتم‌). بیروت- لبنان: دار إحیاء التراث العربی‌.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 02 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری: 02 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 05 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار