بازشناسى معانى الفاظ پر کاربرد در آیات و روایات(2)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

قاعده اصالة الظهور از مباحثى است که در فقه شیعه کاربرد زیادى دارد. بررسى مصادیق این قاعده که در آیات و روایات زیادى استعمال شده‏اند، محقق را از تکرار بحث در موضوعات مختلف فقهى بى‏نیاز مى‏کند; براى نمونه دلالت »لا بأس« بر حکم تکلیفى یا اعم از تکلیفى و وضعى، و دلالت »لعن« بر حرمت یا غیر آن، از جمله مصادیق این قاعده هستند که در آیات و روایات و کلمات فقها استعمال زیادى دارند.
در این نوشتار، نوزده لفظ پرکاربرد این قاعده در آیات و روایات، از جهت معانى مختلف بررسى مى‏شود تا معناى حقیقى آنها روشن شود. از این رو در بررسى هریک از این الفاظ، به معانى لغوى و استعمالات مختلف آنها در آیات و روایات و کلمات فقها و محدثین مى‏پردازیم شده و کلمات ایشان را بررسى خواهیم کرد.

کلیدواژه‌ها


3. بررسى واژه »ایّاک«
یکى از کلماتى که در مقام نهى از فعل، استعمال مى‏شود، واژه »ایّاک« است; مانند »ایّاک و الأسد«. نحوى‏ها این قالب کلامى را در بحث تحذیر مطرح کرده‏اند و افعالى مثل »حذّ ر« یا »باعِد« را در تقدیر گرفته‏اند. این شیوه بدان معنا نیست که لزوماً صیغه نهیى در تقدیر گرفته مى‏شود تا صیغه نهى ظهور در حرمت داشته باشد، بلکه مراد نحوى‏ها تقریب معناى در تقدیر گرفته شده و از باب مثال است. موادى که در توضیح این قالب، مثل »ب ع د« و »ح ذ ر« به کار برده مى‏شود، نیز همین‏گونه است.
با تتبع در موارد مختلف استعمال این قالب در روایات، این نتیجه به دست مى‏آید که این قالب به معناى »پرهیز« است و دلالتى بر حرمت عمل تحذیر شده ندارد; بلکه به نحو مشترک معنوى، قبح عمل را مى‏فهماند; این قبیح در بعضى موارد، دلالت بر حرمت عمل مى‏کند; مثل روایت موسى بن بکر از امام صادق(ع): »إیّاک و المطلّقات ثلاثاً فى مجلس فانّهن ذوات أزواج«1 و موثّقه حنّان بن سدیر: از أباعبداللّه(ع): »قال النّبى(ص) لعلى: ایّاک أن تتختّم بالذهب فانّها حلیتک فى الجنة«2 و روایت عبیس بن هشام عن رجل من أصحابه عن أبى‏عبداللّه(ع) قال: دخل علیه رجل یبیع الدّقیق فقال: »ایّاک و الغشّ فإنّ من غَشّ، غُشّ فى ماله فإن لم یکن له مالُ غُشّ فى أهله«3، و در بعضى موارد، دلالت بر کراهت عمل دارد، به جهت آنکه یا امر نفسانى و اخلاقى است; مثل روایت ابوحمزه ثمالى از امام صادق(ع): »ایّاک و الرّیاسة«4 و روایت امام باقر(ع): »وایّاکم و البخل«5، و یا امرى غیرنفسانى است; مثل موثقه مسعدة بن صدقة قال: حدّثنى جعفر بن محمد بن أبیه: انّ داود قال سلیمان: »یا بنىّ ایّاک و کثرة الضّحک فانّ کثرة الضّحک تترک العبد فقیراً یوم القیامة«6.
افزون بر این معنا، در بسیارى از موارد ظهور در ارشادیت دارد که به چند صورت متصور است:
الف) ارشاد به بطلان معامله; براى نمونه ممکن است روایت موسى بن بکر در مورد سه طلاقه کردن، ارشاد به بطلان نکاح با آن زن نیز باشد;
ب) ارشاد به مفسده‏اى که در فعل وجود دارد; به این صورت که صدور این واژه، از جهت مولویت نباشد، همان‏طور که طبیب به بیمار مى‏گوید: »ایّاک و الخلّ«; یعنى اگر سرکه بخورى، مفسده‏اى در تو به وجود مى‏آید و دلالت بر عِقاب نمى‏کند; مانند روایت امیرالمؤمنین(ع) که فرمود: »ایّاکم و أکل السّمک فانّ السّمک یشلّ الجسیم«7، و صحیحه زراره از امام باقر(ع) که فرمودند: »ایّاک و القعود على قدمیک فتتأذّى بذلک«8.
ج) ارشاد به حکم عقل، که خود بر سه قسم است:
1. مواردى که عقل مستقل، مفسده آن را درک مى‏کند، و شارع نیز همانند عقل، حکم به حرمت آن مى‏کند; مثل روایت امام حسین(ع): »یا بنىّ ایّاک و ظلم مَن لا یجد علیک ناصراً الاّ اللّه«9.
2. مواردى که عقل مستقل، وجوب احتیاط را درک مى‏کند; مثل صحیحه عبدالرّحمن بن الحجّاج: قال لى أبوعبداللّه(ع): »ایّاک و خصلتین ففیهما هلک من هلک: ایّاک أن تفتى النّاس برأیک أو تدین بما لا تعلم«10، و مثل روایت امیرالمؤمنین(ع): »ایّاک ثمّ ایّاک أن تترک التّقیة الّتى أمرتک بها فانّک شاطى‏ءُ بدمک و دماء إخوانک«11. ظاهر این روایت آن است که این امور در صورتى حرام است که فتوا یا آنچه به آن معتقد شده، خلاف واقع باشد، و یا عدم مراعات تقیه، موجب هدر رفتن خون مسلمانى شود، نه اینکه مطلق فتوا دادن یا معتقد شدن بدون علم و عدم مراعات تقیه، فى نفسه عمل حرامى باشد. روایاتى که از افتاء بدون علم نهى کرده است، با این مطلب منافاتى ندارد; زیرا آن روایات، بر ارشاد به احتیاط قابل حمل است;
3. مواردى که عقل مستقل، لزوم اطاعت از مولا را درک مى‏کند; زیرا مصلحتى به غیر از مصلحت متعلّق امر، در خود اطاعت نیست. تفاوت این قسم با قسم قبلى این است که حکم مولوى شارع در قسم قبلى معقول است، اما در این قسم معقول نیست; زیرا تسلسل لازم مى‏آید; همان‏طور که تفصیل آن در کتب اصولى آمده است.
مثال این قسم روایتى است از امام صادق(ع) که در رساله‏اى خطاب به اصحاب فرمودند: »ایّاکم و ما نهاکم اللّه عنه أن ترکبوه«12.
در پایان، ذکر این نکته ضرورى است که در بیشتر روایاتى که با این قالب وارد شده است، تعلیل وجود دارد; این تعلیل‏ها بر سه قسم است:
1. تعلیل به امر اخروى; مثل روایتى که از کثرت ضحک نهى کرده است;
2. تعلیل به امر دینى; مثل روایت امام کاظم(ع) که فرمودند: »ایّاک و المزاح فاءنّه یذهب بنور ایمانک«13;
3. تعلیل به امر تکوینى; مثل روایت نهى از خوردن ماهى.

4. بررسى واژه «لابد»
این ترکیب، اگر چه به حسب معناى لغوى، ظهور در وجوب دارد، ولى استعمال روایى زیاد آن در امور غیرواجب، موجب جلوگیرى ظهور آن در وجوب مى‏شود. خلیل مى‏نویسد: »لیس لهذا الأمر بُدّ أى لا محالة«14.
ابن‏فارس مى‏گوید: »له أصلُ واحدُ و هو التّفرّق و تباعد ما بین الشّیئین و قولهم: لابدّ مِن کذا فهُو مِن هذا الباب أیضاً کأنّه أراد لا فِراق منه و لا بُعد عنه«.15
زمخشرى مى‏نویسد: »أى لا عوض و معناه أمرُ لازم لا تمکن مفارقته و لا یُوجَد مِنه عوضُ یقوم مقامه«.16
برخى از روایاتى که این واژه در مورد عمل غیرواجب استعمال شده است، عبارت‏اند از:
1. عن أمیرالمؤمنین(ع):
فإن قال قائل لابدّ من المضمضه لسنّة الوضوء قیل له فانّه لابدّ مِن السواک للسنة الّتى جاء بها جبرئیل الى رسول اللّه(ص).17
2. عن حریز عن بعض أصحابنا عن أبى‏جعفر(ع) قال:
لابدّ مِن غسل یوم الجمعة فى السّفر و الحضر فمَن نسى فلیُعِد مِن الغد.18
3. صحیحه احمد بن محمد بن ابى‏نصر عن عبداللّه بن سنان عن ابى‏عبداللّه(ع) قال:
المیّت یکفن فى ثلاثة سوى العمامة و الخرقة یشدّ بها و رکیه لکیلا یبدو منه شى‏ء و الخرقة و العمامة لابدّ منهما و لیستا من الکفن.19
5. بررسى واژه »وجوب«
این واژه در روایات در سه مورد استعمال شده است:
1. فعل تکلیفى;
2. لزوم معامله;
3. وجوب شرطى.
مورد اول: وجوب در لغت نزد جوهرى20 به معناى لزوم، و نزد راغب اصفهانى21 و ابن‏فارس22 به معناى ثبوت و وقوع است. زبیدى در تاج العروس از کتاب تلویح نقل مى‏کند که وجوب در لغت به معناى ثبوت است، سپس مى‏گوید: »و هُوَ قَریبُ مِن اللّزوم«.23 معناى ثبوت و لزوم، معانى نزدیکى هستند; ولى نسبت به بحث مورد نظر تفاوت عمده‏اى دارند; زیرا ثبوت دلالت قوى‏ترى بر حکم به وجوب دارد، همان‏طور که جمله خبریه نسبت به امر، دلالت قوى‏ترى دارد.
این معنا در لسان أئمه(ع) نیز به کار رفته است; یعنى اگر فعل متعلق آن ترک شود، شخص مستحق مؤاخذه مى‏شود. شاهد این مطلب، کثرت روایاتى است که وجوب در این معنا به کار رفته است; مثل صحیحه على بن جعفر:
سألتُه عن التّکبیر أیّام التّشریق أ واجبُ هو؟ قال: یستحبّ فإن نسیه فلیس علیه شى‏ءُ.24
این روایت، استحباب را براى تکبیر اثبات، و وجوب را از آن نفى مى‏کند.
واژه وجوب در بعضى دیگر از روایات، در مورد عمل مستحب به کار رفته است، و این به دلیل بیان تأکید استحباب عمل مى‏باشد; مثل روایت على بن جعفر:
 سألتُ أخى موسى بن جعفر عن دخول الکعبة أ واجب هو على کلّ مَن حجّ؟ قال: هو واجب اوّل حجّة ثمّ إن شاء فعل و إن شاء ترک.25
شیخ حرّ عاملى در وسائل26 این روایت را در باب »تأکّد استحباب دخول الکعبة للضرورة« آورده است و آیت‏اللّه شاهرودى در کتاب الحج در ذیل این روایت مى‏فرماید:
و لیس المراد من قوله معناه المصطلح بل بمعنى ثابت بقرینة باقى الأخبار.27
روایت دوم: صحیحه عبداللّه بن المغیرة عن أبى‏الحسن الرضا(ع) قال:
سألته عن الغسل یوم الجمعة؟ فقال: واجب على کلّ ذکرً و انثى عبد أو حرّ.28
شیخ طوسى در تهذیب29 و محقق در معتبر،30 روایات این باب را حمل بر تأکید استحباب غسل جمعه کرده‏اند. روایت سوم: موثقّه سماعه:
قال سألت اباعبداللّه(ع) عن غسل الجمعة فقال: واجب فى السّفر و الحضر... و غسل المولود واجب و غسل المیت واجب و غسل الزیارة واجب و غسل دخول البیت واجب و غسل الاستسقاء واجب....31
در این روایت، غسل‏هاى مستحب و واجب در کنار یکدیگر با لفظ »واجب« ذکر شده‏اند.
روایت معلّى بن خنیس از امام صادق(ع) در مورد حقوق واجب مسلم بر مسلم32 نیز این‏گونه است.
بررسى این نکته ضرورى است که با ظهور واژه »واجب« در عقوبت بر ترک عمل، چرا ائمه(ع) در مورد برخى اعمال مستحب، از این واژه استفاده کرده‏اند؟ علاوه بر اینکه ممکن است موجب به گناه افتادن مخاطب شود; به این صورت که مثلاً پدرش او را از غسل جمعه نهى کند و مخاطب به دلیل ظهور واژه واجب در لزوم عمل، برخلاف نهى پدرش غسل جمعه را انجام دهد و مرتکب گناه شود.
در پاسخ باید گفت ائمه(ع) براى تحریک بیشتر شیعیان به انجام این اعمال، مجازاً از لفظ واجب استفاده مى‏کردند، و معمولاً قرینه‏اى بر آن وجود ندارد تا مخاطب تصور کند که آن عمل، واجب است; و اما احتمال به گناه افتادن مخاطب، احتمالى نیست که عقلا به آن اعتنا کنند، چون بسیار نادر است; بنابراین براى تشویق و تحریک بیشتر مخاطب، از واژه‏اى مثل واژه »واجب« استفاده مى‏کنند.
از این رو توجیه بعضى از علما که در این موارد وجوب را به معناى لغوى آن، یعنى ثبوت گرفته‏اند، پذیرفته نیست; زیرا اولاً، هیچ قرینه‏اى وجود ندارد که مخاطب نیز این معنا را فهمیده است; و ثانیاً، هیچ دلیلى وجود ندارد که ائمه(ع) وجوب را مجازاً در معناى ثبوت استعمال کرده‏اند; زیرا شاید در این موارد، وجوب را در معناى مستحب مؤکّد یا غیر آن استعمال کرده باشند.
مورد دوم: وجوب به معناى لزوم معامله، در برخى از روایات به کار رفته است; مانند موثقه عمّار بن موسى که از امام صادق(ع) سؤال کرد:
فى رجلً اشترى من رجل جاریة بثمنً مسمّى ثمّ افترقا قال: وجب البیع.33
صحیحه حلبى از امام صادق(ع) که فرمود:
أیّما رجل اشترى بیعاً فهو بالخیار حتّى یفترقا فإذا افترقا وجب البیع.34
از این روایات به خوبى استفاده مى‏شود که وجوب بیع به معناى لزوم بیع است نه صحت آن; زیرا وجوب بیع، پس از تفرّق و از بین رفتن خیار آمده است.
مورد سوم: وجوب شرطى به این معناست که عمل، وجوب تکلیفى ندارد، ولى شرط حصول عملى دیگر است; در مقابل حرام شرطى که به معناى عدم اعتنا به آن در حصول امر دیگر است. شهید ثانى مى‏فرماید:
کما انّهم یطلقون الوجوب فى مواضع و یریدون به الوجوب بمعنى الشّرط و لما کان التّحریم مقابلاً للوجوب أطلق على مقابله کذلک التّحریم بمعنى عدم الاعتداد به لمقابلة الوجوب الشّرطى و قد أشار المصنّف الى إرادة هذا المعنى فى النهایة حیث قال بعد التّعبیر بالتّحریم: انّا لا نعنى بالتّحریم حصول الإثم بذلک بل بمعنى عدم الإعتداد به فى رفع الحدث.35
در چند روایت مختلف، واژه »وجوب« یا صیغه امر، در وجوب شرطى استعمال شده است که به چند نمونه اشاره مى‏شود:
1. علاّمه مجلسى درباره روایت »و صَوم الاعتکاف واجبُ« مى‏فرماید:
المراد به إمّا الوجوب الشّرطى بمعنى عدم تحقّق الاعتکاف بدونه أو لکلّ ثالث;36
مراد از وجوب در این روایت، یا وجوب شرطى است، به این معنا که اعتکاف بدون روزه محقق نمى‏شود، و یا مراد، وجوب روزه در هر روز سوم است.
2. امام صادق(ع) مى‏فرمایند:
اذا دخل الوقت وجب الطّهور و الصّلاة و لا صلاة إلاّ بظهور.
مجلسى اول درباره این روایت، احتمال وجوب شرطى را مطرح کرده است;37 ولى ظاهر این است که مراد، وجوب غیرى است; زیرا در این روایت، صلاة بر آن عطف شده است که وجوب در آن، وجوب تکلیفى است و حمل وجوب بر تکلیفى و شرطى خلاف ظاهر است.
نظیر استعمال ماده وجوب در وجوب شرطى، استعمال صیغه امر در وجوب شرطى است; مثل موثّقه أبى بصیر:
سألت أباعبداللّه(ع) عن الفأرة تقع فى السّمن أو فى الزّیت فتموت فیه فقال: إن کان جامداً فتطرحها و ما حولها و یؤکل ما بقى و إن کان ذائباً فأسرج به و أعلمهم اذا بعتَه.38
وجوب إسراج و إعلام، وجوب شرطى است; اگرچه در این روایت، ماده »و ج ب« نیامده است، ولى صیغه امر به معناى وجوب به کار رفته است.

6. بررسى واژه «فرض»
واژه »فرض« و مشتقات آن، مثل کلمه »فریضه«، ظهورى قوى در وجوب عمل دارند. به گونه‏اى که برخى ادعا کرده‏اند ظهور آن در وجوب، از ماده »وجب« قوى‏تر است. ابوهلال عسکرى در الفروق اللغویة39 در فرق بین فرض و وجوب مى‏نویسد: »انّ السنّة المؤکّدة تسمّى واجباً و لا تسمّى فرضاً«.
خلیل در العین مى‏نویسد: »و الفرض: الایجاب«.40
جوهرى و ابن‏فارس مى‏نویسند: »و الفرض ما أوجبه اللّه سمّى بذلک لأنّ له معالم و حدوداً.41 شاهد اینکه این ماده بر وجوب عمل دلالت مى‏کند، این است که گاهى در مقابل نافله استعمال شده است; مثل کلام امیرالمؤمنین(ع):
لا قربة بالنّوافل إذا أضرّت بالفرائض.42
و کلام دیگر ایشان:
اذا أصرّت النّوافل بالفرائض ارفضوها.43
و در بعضى از روایات در مقابل سنت استعمال شده است; مثل روایت امام صادق(ع):
انّه ذکر صلاة الفریضة سبع عشرة رکعة فى الیوم و اللّیلة و قال: السنّة ضعفا ذلک.44
و صحیحه هشام بن سالم:
سألت اباعبداللّه(ع) عن التّسبیح فى الرّکوع و السّجود فقال: تقول فى الرّکوع: سبحان ربّى العظیم و فى السّجود سبحان ربّى الأعلى الفریضة من ذلک تسبیحة و السّنة ثلاثة و الفضل فى سبع.45
و در بعضى از روایات در مقابل تطوّع استعمال شده است; مثل موثّقه سکونى از امام صادق(ع): قال رسول اللّه(ص):
السّلام تطوّعُ و الردّ فریضة.46
ولى با این وجود، بعضى از روایات وجود دارد که علما به دلیل وجود ماده »فرض«، به توضیح و توجیه آن پرداخته‏اند:
1. روایت محمد بن اسماعیل بن بزیع عن ابى‏الحسن الرضا(ع) قال:
فرض اللّه على النّساء فى الوضوء للصّلاة أن یبتدئن بباطن أذرعهنّ و فى الرّجال بظاهر الذّراع.47
از آنجا که شروع زن از باطن دست، و شروع مرد از ظاهر دست مستحب است، نه واجب، محقق در معتبر مى‏فرماید: »و معنى فرض: قدّر و بیّن لا بمعنى أوجب و على الإستحباب اتّفق علماءنا«.48 البته چون بعضى از عامه49 این عمل را واجب مى‏دانند، ممکن است روایت را حمل بر تقیه کنیم.
2. عن ابى‏عبداللّه(ع) قال رسول اللّه(ص):
طلب العلم فریضة على کلّ مسلم ألا إنّ اللّه یحبّ بغاة العلم.50
این در حالى است که طلب هر علمى، مثل علم فیزیک و شیمى واجب نیست. علاّمه مجلسى در توضیح این روایت مى‏فرماید:
المراد بالعلم، العلم المتکفّل بمعرفة اللّه و صفاته و ما یتوقّف علیه المعرفة و العلم المتعلّق بمعرفة الشّریعة القویمة و له مرتبتان: الاُولى: مرتبة یحصل بها الاعتقاد الحقّ الجازم و العلم بما یحتاج الى عمله من العبادات و غیرها و لو تقلیداً و طلبه فرضُ عینً. و الثّانیة: مرتبة یقدر بها على حلّ الشّکوک و دفع الشّبهات و العلم بالأحکام الشرعیة من أدّلتها التّفصیلیة و طلبها فرض کفایة ثم نقول: مراده ظاهراً فرض العین أى المرتبة الاُولى فقط. 51
محدث کاشانى در الوافى52 شبیه این تفسیر را آورده است.
3. عن عبید بن زرارة قال:
سألت اباعبداللّه(ع) عن رجل... قال: إنّ الطّواف فریضة و فیه صلاة و السّعى سنّة من رسول اللّه(ص) قلت: ألیس اللّه یقول: »إن الصّفا و المروة مِن شعائر اللّه« قال: بلى ولکن قد قال فیهما: »و مَن تطوّع خیراً فانّ اللّه شاکرُ علیمُ« فلو کان السّعى فریضة لم یقل: »فمن تطوّع خیراً.53
با توجه به اینکه سعى مثل طواف، عملى واجب است، ولى در این روایت، فریضه بودن از آن نفى شده است; پس یا مراد از فریضه در این روایت، واجبى است که در قرآن آمده است و در مقابل، مراد از سنت در این روایت، واجبى است که در روایت آمده است، و یا مراد از فریضه، واجبى است که خداوند وجوب آن را جعل کرده است، و در مقابل مراد از سنت رسول خدا در این روایت، احکامى است که پیامبر(ص) جعل کرده است.
4. محمد بن یحیى بإسناده قال: قال ابوعبداللّه(ع):
السّجود على الأرض فریضة و على الخمرة سنّةُ.54
با توجه به اینکه اگر مراد از روایت، سجده در غیر نماز واجب باشد، پس به هیچ وجه سجده واجب نیست، و اگر مراد از آن، سجده در نماز واجب باشد، پس اصل سجده واجب است، و سجده بر زمین و بر خمره از افراد آن هستند، اگر چه سجده بر زمین افضل است.
در روایت دیگرى امام صادق(ع) فرمودند:
السّجود على الارض فریضة و على غیر الأرض سنّة.55
علاّمه مجلسى مى‏فرماید:
تبیین هذا الخبر یحتمل وجوهاً: الاوّل: ما ذکره الأکثر من انّ السّجود على الأرض ثوابه ثواب الفریضة و على ما أنبتته ثوابه ثواب السنّة. الثّانى: انّ المستفاد مِن امر اللّه تعالى بالسّجود انّما هو وضع الجبهة على الارض اذ هو غایة الخضوع و العبودیة و امّا جواز وضعها على غیر الأرض فانّما استفید مِن فعل النبّى(ص) و قوله رخصة و رحمة. الثّالث: أن یکون المراد بالأرض أعمّ منها و ممّا أنبتته و المراد بغیر الأرض تعیین شى‏ء خاصّ للسّجود کالخمرة و اللّوح أو الخریطة مِن طین الحسین(ع) و هو بعید و إن کان یؤیّده فى الجملة مارواه فى الکافى مرسلاً انّه قال: السّجود على الارض فریضة و على الخمرة سنّة.56
شبیه این عبارات را محدّث بحرانى در حدائق آورده است. مخفى نیست که ظاهر روایت، احتمال دوم است، همان‏طور که در حدیث سوم، این احتمال بیان شد.

 

پی نوشت ها:
 1. النوادر اشعرى، ص 107.  2. قرب الاسناد، ج1، ص47.
 3. کافى، ج5، ص160.
 4. همان، ج2، ص298.
 5. همان، ص 173.
 6. قرب الاسناد، ج1، ص33.
 7. همان، ص51.
 8. کافى، ج3، ص335.
 9. همان، ج2، 298.
 10. همان، ج1، ص42.
 11. وسائل الشیعة، ج16، ص229.
 12. کافى، ج8، ص4.
 13. همان، ج2، ص665.
 14. العین، ج8، ص13.
 15. معجم مقائیس اللغة، ج1، ص176.
 16. تاج العروس، ج4، ص344.
 17. قرب الاسناد، ج1، ص43.
 18. کافى، ج3، ص43.
 19. همان، ص144.
 20. صحاح، ج1، ص231.
 21. مفردات، ص548.
 22. معجم مقائیس اللغة، ج6، ص89.
 23. تاج العروس، ج2، ص463.
 24. مسائل على بن جعفر، ص160.
 25. وسائل الشیعة، ج13، ص274.
 26. همان.
 27. همان، ج5، ص138.
 28. کافى، ج3، ص41.
 29. همان، ج1، ص105.
 30. همان، ص360.
 31. همان، ج3، ص40.
 32. همان، ج2، ص169.
 33. همان، ج5، ص474.
 34. استبصار، ج3، ص73.
 35. روض الجنان، ج1، ص415.
 36. مرآة العقول، ج16، ص243.
 37. روضة المتقین، ج1، ص124.
 38. تهذیب، ج7، ص129.
 39. الفروق اللغویه، ص400.
 40. العین، ج7، ص29.
 41. صحاح، ج3، ص1097; معجم مقائیس اللغة، ج4، ص489.
 42. نهج البلاغة، کلمات قصار، ش39.
 43. ش 279.
 44. دعائم الاسلام، ج1، ص208.
 45. استبصار، ج1، ص323.
 46. کافى، ج2، ص644.
 47. همان، ج3، ص29.
 48. معتبر، ج1، ص167.
 49. کشف اللثام، ج1، ص569.
 50. کافى، ج1، ص30.
 51. مرآة العقول، ج1، ص98.
 52. الوافى، ج1، ص125.
 53. کافى، ج4، ص380.
 54. همان، ج3، ص331.
 55. من لایحضره الفقیه، ج1، ص207.
 56. بحارالانوار، ج82، ص154