امکان‌سنجی فقهی الزام قانونی نسبت به تخصیص سهمی از درآمد صنایع آلاینده به جوامع میزبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم ، قم، ایران

2 گروه حسابداری، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم ، قم، ایران.

10.22081/jf.2026.74416.3026

چکیده

فعالیت صنایع آلاینده، در بیشتر موارد نه ‌تنها در مسیر توسعه و پیشرفت جوامع میزبان قرار نمی‌گیرد، بلکه فشارهای اجتماعی و محیطی فراوانی را بر آنان تحمیل می‌کند. از این‌رو پژوهش حاضر به شیوه توصیفی- تحلیلی درصدد است تا مشروعیت وضع مقرره قانونی نسبت به تخصیص بخشی از درآمد صنایع آلاینده به جوامع میزبان را ارزیابی کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که به نحو کلی می‌توان الزام صنایع به هزینه‌کرد در سه حوزه، جبران خسارت، پیشگیری و کاهش ریسک و حوزه توسعه اجتماعی، مشروع تلقی کرد. ادله‌ای چون قاعده لاضرر، قاعده الضمان بالخراج بر لزوم هزینه‌کرد در حوزه جبران خسارت و قاعده لاضرر، بر لزوم هزینه‌کرد در حوزه پیشگیری و کاهش ریسک دلالت دارد. اما در خصوص هزینه‌کرد صنایع در راستای توسعه اجتماعی جوامع میزبان، قاعده عدل و انصاف را می‌توان دلیلی متقن بر لزوم هزینه‌کرد در این حوزه دانست. علیرغم مشروعیت الزام قانونی صنایع آلاینده به هزینه‌کرد، قوانین موجود از جامعیت و انسجام لازم برخوردار نیستند و تنها برخی صنایع خاص را در برمی‌گیرند. همچنین سازوکار شفاف و الزام‌آوری برای نحوه تخصیص وجوه دریافتی
به جبران خسارت، پیشگیری و توسعه اجتماعی پیش‌بینی نشده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر بر ضرورت تدوین قانون جامع و یکپارچه برای تنظیم مسئولیت صنایع آلاینده و نحوه مصرف هدفمند منابع تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Feasibility of the Jurisprudential Basis for Legally Mandating the Allocation of a Share of Polluting Industries’ Revenues to Host Communities

نویسندگان [English]

  • Mahdieh Ghanizadeh 1
  • Manijeh Ramsheh 2
1 Department of Fiqh and Foundations of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Qom, Qom, Iran
2 Department of Accounting, Faculty of Economics and Administrative Sciences, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

The activities of polluting industries, in most cases, not only fail to contribute to the development and advancement of host communities but also impose substantial social and environmental burdens upon them. Therefore, this study employs a descriptive-analytical approach to evaluate the legitimacy of enacting legal regulations that require the allocation of a portion of the revenues of polluting industries to host communities. The findings indicate that, in general, obligating industries to allocate expenditures in three areas—compensation for damages, risk prevention and mitigation, and social development—can be regarded as legitimate. Jurisprudential principles such as the No Harm Rule (Qa'idat La Darar) and the principle of al-Daman bi al-Kharaj (liability accompanies benefit) support the obligation to spend on damage compensation, while the No Harm Rule also supports expenditures aimed at risk prevention and reduction. With regard to expenditures directed toward the social development of host communities, the principle of justice and fairness may be considered a sound basis for such obligations. Despite the legitimacy of legally requiring polluting industries to incur these expenditures, existing laws lack the necessary comprehensiveness and coherence and cover only certain specific industries. Furthermore, no transparent and binding mechanism has been established for allocating the collected funds to damage compensation, prevention measures, and social development. Accordingly, this study emphasizes the necessity of enacting a comprehensive and integrated legal framework to regulate the responsibilities of polluting industries and to ensure the purposeful allocation of resources.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Polluting Industries
  • Damage Compensation
  • Prevention Costs
  • Social Development Costs

مراجع

آخوند خراسانی، محمدکاظم. (‌‌بی‌تا.). کفایة الاصول‌‌. قم: مؤسسة آل البیت^ لإحیاء التراث.
‌آیین‌نامه اجرایی بند الف، ماده 14 قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1404.
‌آیین‌نامه اجرایی قانون اختصاص دو در هزار درآمد ناشی از فروش نفت خام برای عمران و آبادانی مناطق نفت خیز، مصوب 1381.
اعلائی، علی. (1398). بررسی مبانی و منابع حمایت از محیط زیست از منظر فقه و حقوق، مجموعه مقالات دومین کنفرانس بین المللی پژوهشهای دینی، علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام، صص 2067- 2045
ترنر، آر. کری؛ پی‌یرس، دیویدویلیام؛ بیتمن، ایان (1396)، اقتصاد محیط زیست، (مترجم: سیاوش دهقانیان و همکاران). مشهد: دانشگاه فردوسی.
خمینی، سیدروح الله. (‌‌بی‌تا). کتاب البیع(ج1) تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
رضایی، مسعود؛ سلیمانی، الهه. (1404). گزارش آسیب شناسی عوارض سبز (آلایندگی) واحدهای تولیدی، صنعتی، معدنی و خدماتی در کشور و رائه پیشنهادهای تقنینی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، مطالعات زیربنایی (گروه محیط زیست)، شماره مسلسل: 20576، کد موضوعی: 250.
سیفی، علی اکبر. (‌‌بی‌تا)، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الاساسیة‌‌. قم: بی نا.
شفیعی مازندرانی، سیدمحمد. (1394). اهتمام به محیط زیست در فقه و فرهنگ امام خمینی&، سیاست پژوهی ایرانی، شماره 6، صص 32- 7.
قانون حفاظت از خاک، مصوب 1398.
قانون مالیات بر ارزش افزوده، مصوب، 1400.
قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا، مصوب 1374.
کشمیری، سعید؛ پردل، صفورا؛ رئیسی، علیرضا؛ نبی پور، ایرج و همکاران (1397). بررسی آلودگی‌های ‌زیست‌محیطی ناشی از صنایع گاز و پتروشیمی و اثرات آن بر سلامت ساکنین منطقه عسلویه، پایتخت انرژی ایران: یک مطالعه موردی، طب جنوب، شماره 2، صص 185-162.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1406ق). قواعد فقه(چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مرتضایی، هاجر؛ سامتی، مرتضی (1402). تعیین اثرگذاری مالیات سبز بر رشد صنایع آلاینده شهر، پژوهش‌های فضا و مکان در شهر، شماره 27، صص 107-97.
مصطفوی، سید‌‌محمدکاظم. (1421ق). مائة قاعدة فقهیة (چاپ چهارم‌‌). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مکارم شیرازی، ناصر. (1424ق). کتاب النکاح‌‌. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب×.
Al‑Wahaibi, A., & Zeka, A. (2015). Health impacts from living near a major industrial park in Oman. BMC Public Health, 15, 524.
Barnett-Page, E., & Thomas, J. (2009). Methods for the synthesis of qualitative research: a critical review. BMC Med Res Methodol, 9(59).
California Legislative Information. (2012). Senate Bill No. 535: An act to add Section 39713 to the Health and Safety Code, relating to greenhouse gas reduction fund and disadvantaged communities (2011-2012 Reg. Sess.). Retrieved July 20, 2025, from https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billTextClient. xhtml?bill_id=201120120SB535
Eom, S. Y., Choi, J., Bae, S., Lim, J. A., Kim, G. B., Yu, S. D., Kim, Y., Lim, H. S., Son, B. S., Paek, D., Kim, Y. D., Kim, H., Ha, M., & Kwon, H. J. (2018). Health effects of environmental pollution in population living near industrial complex areas in Korea. Environmental Health and Toxicology, 33(1), Article e2018004.
European Environment Agency. (2022). Impacts of air pollution on ecosystems. https://www.eea.europa.eu/publications/air-quality-in-europe-2022/impacts-of-air-pollution-on-ecosystems
Fang, Z., Wu, P.-Y., Lin, Y.-N., Chang, T.-H., & Chiu, Y.-H. (2021). Air pollution’s impact on the economic, social, medical, and industrial injury environments in China. Healthcare (Basel), 9(3), 261.
International Finance Corporation. (2012). IFC Performance Standards on Environmental and Social Sustainability. Washington, DC: International Finance Corporation. Retrieved from https://www.ifc.org/content/ dam/ifc/doc/2023/ifc-performance-standards-2012-en.pdf
Matsumoto, Y., & Allen, J. (2023). The role of lean production principles in achieving environmental sustainability and enhancing supply chain efficiency: A case study of the production systems at Toyota and Boeing. International Journal of Environmental Policy, 9(2), 112-130
Mustafa, S. A., Al-Rudainy, A. J., & Salman, N. M. (2004). Effect of environmental pollutants on fish health: An overview. Egyptian Journal of Aquatic Research, 50(2), 225-233.
PRS Legislative Research. (2021). Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957 and Amendments. Retrieved from https://prsindia.org/billtrack/ the-mines-and-minerals-development-and-regulation-amendment-bill-2015
Orlitzky, M., Schmidt, F.L. and Rynes, S.L. (2003) Corporate Social and Financial Performance: A Meta-Analysis. Organization Studies, 24, 403-441.
Ovwigho, A. (2025, July 25). Beyond three years of the PIA: Legal and regulatory impact on Nigeria’s oil and gas sector. Mondaq. Retrieved from https://www.mondaq.com/nigeria/renewables/1655786/beyond‑three‑years‑of‑the‑pia‑legal‑and‑regulatory‑impact‑on‑nigerias‑oil‑and‑gas‑sector
Rahman, M. M., Alam, K., & Velayutham, E. (2021). Is industrial pollution detrimental to public health? Evidence from the world’s most industrialised countries. BMC Public Health, 21, 1175.
Tam, M. K. C., Ferrer Marti, I., Kamkar, M., Serrano, J. F., Moores, A., Licence, P., … Subramaniam, B. (2023). Combating threats to water, air and soil, our precious natural resources. ACS Sustainable Chemistry & Engineering, 11(43), 15503-15505.
Vanclay, F., & Hanna, P. (2019). Conceptualizing Company Response to Community Protest: Principles to Achieve a Social License to Operate. Land, 8(6)
World Bank. (2018). Environmental and Social Policy for Investment Project Financing. Washington, DC: World Bank. Retrieved from https://thedocs.worldbank.org/ en/doc/360141554756701078-0290022019/original/WorldBankEnvironmentalandSocialPolicyforInvestmentProjectFinancing.pdf
Zhang, Y., Liu, H., Wang, M., & Chen, Q. (2025). The environmental effects of an environmental damage compensation system: Evidence from a quasi-natural experiment in China. Frontiers in Environmental Science, 13, Article 1455563. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fenvs.2025.1455563/full
 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 05 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 02 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 03 خرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار