پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی فقه 1735-3181 33 125 2026 03 29 Rational Foundations of Media Jurisprudence مبانی عقلی فقه رسانه 165 194 80041 10.22081/jf.2026.72270.2951 FA مهدی رهبر دانشیار گروه فقه و حقوق امامیه دانشکده فقه و حقوق اسلامی دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 07 23 Media jurisprudence regulates media performance by determining its legal rulings. These rulings are derived from scriptural, transmitted, and rational evidences, and they guide media orientation in both policy-making and operational practice. Qur’anic verses and prophetic traditions are regarded as primary sources for juristic inference. Rational reasoning (<em>ʿaql</em>) also serves as a guiding tool in cases where no explicit textual evidence exists, helping to clarify legal rulings. In media jurisprudence, various rational foundations can be employed to derive rulings related to media activities. This study, conducted using a descriptive-analytical method and based on library resources and relevant software tools, seeks to explain and analyze rational principles relevant to the media domain and the rulings derived from them. The findings indicate that multiple rational principles can be used to develop media jurisprudence in different areas. Based on the rational principle of justice, it is necessary to ensure balance in information dissemination, respect audience rights, and avoid discrimination or unfair bias. Based on the principle of avoiding probable harm, it is necessary to enable informed audience choice, critical content analysis, reduction of misinformation and rumors, and preservation of public trust. Based on the rational principle of contradiction, it is necessary to avoid contradictory news that leads to confusion in audience understanding. According to the principle of “prohibition as a precursor to prohibition,” preventive measures are required to control and guide media messages toward their proper direction, thereby preserving media credibility. According to the principle of “obligation as a precursor to obligation,” necessary prerequisites must be observed to strengthen and complete media effectiveness. Finally, based on the principle of prioritization, it is necessary to determine priorities in media missions across different domains, thereby enhancing audience satisfaction.   فقه رسانه با نظارت بر عملکرد رسانه، احکام تکلیفی آن‌را مشخص می‌کند. این احکام با استناد به ادله شرعی، نقلی و عقلی استنباط شده و سبب سوگیری صحیح رسانه در حوزه سیاست‌گذاری و عملکرد رسانه می‌شود.آیات و روایات به‌عنوان منبع اولیه برای رجوع فقیه قلمداد می‌شوند. حکم عقل نیز در مواردی که نص شرعی وجود ندارد می‌تواند راهگشا و مبین حکم تکلیفی باشد. در فقه رسانه با استناد به مبانی مختلف عقلی می‌توان احکام رسانه را بیان نمود. در این تحقیق که به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و نرم افزارهای مرتبط فراهم آمده در صدد تبیین و تحلیل مبانی عقلی مرتبط با حوزه رسانه و احکام مستنبط از آنها بوده و یافته‌های تحقیق حاکی از آنست که با استناد به مبانی متعدد عقلی می‌توان در زمینه‌های مختلف به فقه رسانه دست یافت. بر مبنای عقلی عدالت، لزوم توازن در اطلاع‌رسانی و رعایت حقوق مخاطب و اجتناب از تبعیض یا جانبداری غیرمنصفانه و بر‌مبنای قاعده دفع ضرر محتمل، لزوم انتخاب آگاهانه توسط مخاطب، تحلیل و نقد محتوا، کاهش شیوع اخبار نادرست و شایعات، حفظ اعتماد عمومی و با استناد به مبنای عقلی ضد، لزوم پرهیز از انتشار اخبار متناقض که سردرگمی در فهم مخاطب ایجاد می‌کند و براساس قاعده مقدمه حرام، لزوم اقدامات پیشگیرانه جهت کنترل و هدایت پیام رسانه‌ای در مسیر صحیح خود که موجب حفظ اعتبار رسانه می‌شود و طبق قاعده مقدمه واجب، لزوم رعایت پیش‌نیازهایی که اثرگذاری رسانه را تقویت و تکمیل می‌کند و بر مبنای قاعده اهم ومهم، لزوم تعیین اولویت‌ها در ماموریت‌های رسانه در حوزه‌های مختلف که موجب کسب رضایت عمومی مخاطب می‌شود استنباط می‌شود.   https://jf.isca.ac.ir/article_80041_d92d057ddb61d82bac2f798271a9cebb.pdf