پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی فقه 1735-3181 32 124 2026 01 28 A Jurisprudential Analysis of Bay‘ al-‘Inah: A Re-examination of the Narrations and Its Applications in the Banking System تحلیل فقهی بیع عینه: بازخوانی روایات و کاربردهای آن در نظام بانکداری 83 105 79513 10.22081/jf.2026.71219.2904 FA مجید رضایی استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه مفید، قم، ایران. محمد عشایری منفرد دانشیار گروه مترجمی، مجتمع زبان، ادبیات و فرهنگ‌شناسی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران. محمدحسین شفق نیا دانش آموخته سطح 4 و استاد حوزه علیمه قم، ایران Journal Article 2025 03 15 <em>Bay‘ al-‘Inah</em> is one of the transactions that, due to its apparent similarity to a conditional loan and its potential to circumvent usury (<em>riba</em>), has become a favored instrument among banks and traders. This resemblance has given rise to jurisprudential doubts and critical debates concerning its legal ruling. In its common form, this contract operates as follows: a person in need of financing approaches another party and sells a commodity to them on a cash basis. Subsequently, the buyer undertakes, in the same session and through a separate contract, to resell the same commodity to the original seller on a deferred basis at a higher price. Because of the presence of ambiguous and multi-faceted narrations, as well as the formalistic nature the transaction assumes when the second contract is stipulated within the first, various doubts have been raised regarding this practice. The narrations themselves appear, at first glance, to be contradictory; however, by reconciling them, it can be shown that they merely delineate the red lines of this contract rather than constituting an absolute prohibition. The significance of this type of transaction lies in its application within commercial and banking relations. Nevertheless, to date, no study has comprehensively reviewed, analyzed, and critiqued the full corpus of narrations related to <em>bay‘ al-‘inah</em>. Adopting a descriptive–analytical approach and relying on library sources, the present study examines the jurisprudential concept of <em>‘inah</em> and its instances in the religious texts. The main objectives of this research are to clarify the various forms of <em>‘inah</em> discussed in Islamic sources, analyze the chain-of-transmission and textual implications of the related narrations, and determine the boundary between permissible and impermissible forms of <em>‘inah</em> in the jurisprudence of transactions. Among the central issues addressed is the prohibition of stipulating the second contract within the first (such as conditioning a deferred sale upon a cash sale) and the jurisprudential analysis of similar cases. The findings of this study can contribute to providing a clear framework for distinguishing illegitimate <em>‘inah</em>-based transactions from their permissible counterparts and pave the way for a more precise application of jurisprudential rulings within an interest-free banking system. بیع‌العِینَه یکی از معاملاتی است که به دلیل شباهت ظاهری آن به قرض مشروط و امکان فرار از ربا، در جرگه ابزارهای محبوب بانک‌ها و تجار قرار دارد و همین شباهت باعث ایجاد شبهات فقهی و انتقادی در رابطه با احکام آن شده است. این عقد در حالت رایج خود به این شکل است که فردی به تأمین مالی نیاز دارد، به طرف دوم مراجعه کرده و کالایی را به‌صورت نقد می‌فروشد. در ادامه، مشتری متعهد می‌شود که در همان جلسه با عقدی دیگر، کالای فروخته شده را به‌صورت نسیه و با قیمت بالاتر بازخرید کند. به‌دلیل وجود روایات مبهم و چندوجهی، و همچنین شکل صوری که بیع به خود می‌گیرد در صورت اشتراط معامله دوم ذیل معامله اول، شبهاتی پیرامون این عمل مطرح شده است. روایات نیز ظاهری متعارض دارند که با جمع میان آنها می‌توان اثبات کرد صرفا در مقام بیان خطوط قرمز این عقد هستند، نه مطلق نهی. اهمیت این نوع معاملات به کاربرد آن در روابط تجاری و بانکی مرتبط است. با این حال، تا‌کنون پژوهشی که به‌طور جامع و کامل به بازبینی، تحلیل و نقد مجموعه روایت‌های مرتبط با بیع‌العینه پرداخته باشد، یافت نشده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، به بررسی فقهی مفهوم عینه و مصادیق آن در متون شرعی می‌پردازد. هدف اصلی این مطالعه، تبیین انواع فروض عینه در منابع اسلامی، تحلیل اعتبار سندی و دلالی روایات مرتبط، و تعیین مرز میان عینه‌های مجاز و ممنوع در فقه معاملات است. از جمله مسائل محوری این تحقیق، بررسی حرمت شرط کردن عقد دوم در عقد اول (مانند شرط فروش قسطی در بیع نقدی) و تحلیل فقهی موارد مشابه می‌باشد. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به ارائه چارچوبی روشن برای تشخیص معاملات عینه‌ای نامشروع از مصادیق جایز آن کمک کرده و زمینه‌ساز تطبیق دقیق‌تر احکام فقهی در نظام بانکداری بدون ربا باشد.<br />  https://jf.isca.ac.ir/article_79513_863b0e10391b2f51589b2c11818abc7a.pdf